काठमाडौं । राजधानी काठमाडौंमा तरकारीको मूल्य फेरि महँगिएको छ। वर्षायाममा सडक तथा ढुवानीमा समस्या, उत्पादन र आपूर्तिमा हुने उतारचढाव तथा बजारको मागअनुसार तरकारी नआउँदा केही हरिया तरकारीको थोक मूल्य बढेको देखिएको छ। कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिको पछिल्लो दैनिक तथ्यांकले पनि विभिन्न तरकारीको मूल्यमा उल्लेख्य अन्तर देखाएको छ।
कालीमाटी बजारमा भदौ ८, २०८३ का लागि संकलित थोक मूल्यअनुसार नेपाली ठूलो गोलभेडाको मूल्य प्रतिकिलो ८० देखि ९० रुपैयाँ छ भने सानो लोकल गोलभेडा ४० देखि ५० रुपैयाँ छ। स्थानीय काउली ९० देखि ११० रुपैयाँ, लोकल गाजर १०० देखि १२० रुपैयाँ, बोडी ८० देखि ९० रुपैयाँ, घिउ सिमी ८० देखि १०० रुपैयाँ र हरियो धनियाँ ४०० देखि ५०० रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्म छ।
त्यस्तै, रायोको साग प्रतिकिलो १०० देखि १५० रुपैयाँ, पालुंगो साग २०० देखि २५० रुपैयाँ, ब्रोकाउली १४० देखि १६० रुपैयाँ, हरियो खुर्सानीको प्रकारअनुसार ४० देखि ७० रुपैयाँ र अकबरे खुर्सानी २०० देखि ३०० रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्म रहेको समितिको तथ्यांकमा उल्लेख छ।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न—किसानले कति पाए?
तरकारीको मूल्य बढ्दा उपभोक्ताले महँगो तिर्नुपरे पनि त्यसको समान लाभ किसानसम्म पुगेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न फेरि उठेको छ।
कालीमाटीको दैनिक मूल्य सूचीले बजारमा हुने थोक कारोबारको मूल्य देखाउँछ। यो मूल्य किसानले बारीबाट तरकारी बिक्री गर्दा पाउने मूल्य होइन। किसानले कति पाए भन्ने यकिन गर्न उत्पादन क्षेत्र वा संकलन केन्द्रमा भएको खरिद मूल्यसमेत हेर्नुपर्ने हुन्छ।
नेपालमा किसानदेखि उपभोक्तासम्म पुग्ने क्रममा संकलक, स्थानीय व्यापारी, थोक व्यापारी र खुद्रा व्यापारीलगायत विभिन्न तह संलग्न हुने गरेको विगतका सरकारी तथा उपभोक्ता अध्ययनहरूले देखाएका छन्। केही अध्ययनमा किसानले पाएको मूल्य र उपभोक्ताले तिरेको मूल्यबीच ठूलो अन्तर देखिएको थियो।
यसअघि गरिएको सरकारी अध्ययनले उत्पादकबाट उपभोक्तासम्म पुग्दा तरकारीको मूल्य विभिन्न तहमा निर्धारण हुने र कतिपय अवस्थामा मूल्य अन्तर निकै ठूलो हुने देखाएको थियो। अर्को अध्ययनमा किसानको मूल्य र उपभोक्ता मूल्यबीच ६ गुणासम्म अन्तर देखिएको उल्लेख छ।
यसको अर्थ अहिले कालीमाटीमा कुनै तरकारीको थोक मूल्य १०० रुपैयाँ छ भन्दैमा किसानले पनि १०० रुपैयाँ नै पाएको भन्ने हुँदैन। त्यसैगरी कालीमाटीको थोक मूल्यभन्दा खुद्रा बजारमा उपभोक्ताले तिर्ने मूल्य पनि फरक हुन सक्छ।
वर्षाले बढायो तरकारीको मूल्य
वर्षायाममा तरकारीको मूल्यमा उतारचढाव हुनुको एउटा कारण आपूर्ति प्रणालीमा आउने अवरोध हो। पछिल्ला बजार रिपोर्टहरूमा निरन्तर वर्षाका कारण बाटो बिग्रिँदा तरकारी बजारमा पर्याप्त मात्रामा आउन नसकेको र मागअनुसार आपूर्ति नहुँदा मूल्य बढेको व्यवसायीहरूले बताएका छन्।
तरकारी अत्यन्त छिटो बिग्रिने कृषि उपज भएकाले उत्पादन क्षेत्रदेखि बजारसम्मको ढुवानीमा सामान्य अवरोध आउँदा पनि मूल्यमा तत्काल प्रभाव पर्न सक्छ। वर्षाका कारण सडक अवरुद्ध हुने, उत्पादनमा क्षति पुग्ने वा बजारमा आउने परिमाण घट्ने हो भने आपूर्ति घटेर मूल्य बढ्न सक्छ।
केही तरकारीमा मूल्य निकै माथि
पछिल्लो कालीमाटी मूल्यले सामान्य उपभोक्ताको भान्सामा दैनिक प्रयोग हुने तरकारीसँगै केही विशेष साग तथा तरकारीको मूल्य निकै माथि रहेको देखाउँछ।
उदाहरणका लागि, हरियो धनियाँको थोक मूल्य ४०० देखि ५०० रुपैयाँ प्रतिकिलो र पालुंगो साग २०० देखि २५० रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्म पुगेको छ। कुरिलोको थोक मूल्य ४०० देखि ५०० रुपैयाँ प्रतिकिलो छ भने सिताके च्याउ ८०० देखि १,००० रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्म कारोबार भइरहेको छ।
यस्ता मूल्य खुद्रा बजारमा अझ माथि जान सक्ने भए पनि खुद्रा मूल्य वस्तुको गुणस्तर, पसलको स्थान, ढुवानी, नोक्सानी र खुद्रा व्यापारीको लागतअनुसार फरक हुन सक्छ।
किसानको लागत बढ्दै, मूल्य निर्धारणमा पहुँच कमजोर
तरकारी खेतीमा बीउ, मल, विषादी, सिँचाइ, मजदुर, जमिनको भाडा, प्याकेजिङ र ढुवानीलगायत खर्च जोडिन्छ। उत्पादन राम्रो भए पनि बजार मूल्य कमजोर हुँदा किसानले लागतसमेत उठाउन नसक्ने अवस्था आउने गरेको छ।
अर्कोतर्फ बजारमा माग बढ्दा वा आपूर्ति घट्दा उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपर्छ। तर मूल्यवृद्धिको पूरा लाभ किसानले पाउने अवस्था नहुँदा उत्पादन गर्ने किसान र खरिद गर्ने उपभोक्ता दुवै असन्तुष्ट हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
विगतका रिपोर्टहरूले पनि किसानलाई बजारको वास्तविक मूल्यबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा बिचौलियाले मूल्य निर्धारणमा बढी प्रभाव पार्ने समस्या औंल्याएका छन्।
किसान र उपभोक्ताबीचको मूल्य अन्तर कसरी घटाउने?
कृषि बजारका जानकारहरूले किसानलाई बजारको दैनिक मूल्यबारे प्रत्यक्ष जानकारी उपलब्ध गराउने, उत्पादन संकलन केन्द्र व्यवस्थित गर्ने, किसान समूह तथा सहकारीमार्फत प्रत्यक्ष बिक्री बढाउने र चिस्यान केन्द्र तथा भण्डारण पूर्वाधार विस्तार गर्नुपर्ने बताउँदै आएका छन्।
यसका साथै किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य निर्धारण प्रक्रियामा बढी भूमिका पाउने व्यवस्था आवश्यक छ। उत्पादन क्षेत्रमै उचित मूल्य नपाउने तर उपभोक्ता बजारमा पुग्दा मूल्य धेरै बढ्ने अवस्था रहिरहेमा कृषि व्यवसायप्रतिको किसानको आकर्षण कमजोर हुन सक्छ।
सरकारले बजार अनुगमन गर्दा केवल खुद्रा पसलमा मूल्य हेर्नेभन्दा किसानले कति मूल्यमा बिक्री गर्यो, संकलकले कति थप्यो, थोक व्यापारीले कति थप्यो र अन्तिम उपभोक्ताले कति तिर्यो भन्ने सम्पूर्ण मूल्य शृंखला हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
आजको मूल्यले दिएको संकेत
कालीमाटीको पछिल्लो तथ्यांकले सबै तरकारी एउटै दिशामा महँगिएको देखाउँदैन। कुनै वस्तुको मूल्य बढिरहेको हुन्छ भने अर्को वस्तुको मूल्य स्थिर वा घटिरहेको पनि हुन सक्छ। त्यसैले ‘तरकारी महँगियो’ भन्ने सामान्य निष्कर्षभन्दा कुन तरकारीको मूल्य कति परिवर्तन भयो भन्ने तथ्यांक हेर्नु आवश्यक हुन्छ। कालीमाटी बजार समितिले दैनिक मूल्य तथा मूल्य प्रवृत्ति सार्वजनिक गर्दै आएको छ।
अहिलेको मुख्य प्रश्न तरकारीको मूल्य बढ्यो कि घट्यो भन्ने मात्र होइन—किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाए कि पाएनन् र उपभोक्ताले तिरेको रकममध्ये कति हिस्सा वास्तविक उत्पादकसम्म पुग्यो? भन्ने हो।
किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउने र उपभोक्ताले पनि उचित मूल्यमा तरकारी किन्न पाउने बजार प्रणाली विकास गर्न सके मात्र कृषि क्षेत्र दिगो बन्न सक्छ। त्यसका लागि उत्पादनदेखि उपभोक्ताको भान्सासम्मको मूल्य शृंखलामा पारदर्शिता र प्रभावकारी बजार नियमन आवश्यक देखिन्छ।
नोट: माथिका कालीमाटी मूल्यहरू भदौ ८, २०८३ को आधिकारिक थोक मूल्य हुन्। किसानले पाएको बारी/संकलन केन्द्रको मूल्य र काठमाडौंको खुद्रा मूल्य वस्तु, स्थान र दिनअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले थोक मूल्यलाई किसान मूल्य वा खुद्रा मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन।
