एजेन्सी । श्रीकृष्णलाई हामी प्रायः बाँसुरी बजाउने गोठालो, गाई चराउने बालक, महाभारतका रणनीतिकार वा भगवद्गीताका उपदेशकका रूपमा सम्झन्छौँ। तर श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित धार्मिक ग्रन्थ र आख्यानलाई कृषि, पशुपालन, प्राकृतिक स्रोत तथा ग्रामीण अर्थतन्त्रको दृष्टिले हेर्ने हो भने एउटा रोचक प्रश्न उठ्छ—श्रीकृष्ण कति ठूला कृषि उद्यमी थिए?
यसको सीधा उत्तर छैन। श्रीकृष्णलाई आजको अर्थमा नाफा कमाउने कृषि व्यवसायी भन्न मिल्दैन। उनीसँग कति जमिन थियो, कति गाई थिए वा कति मूल्यको कृषि कारोबार हुन्थ्यो भन्ने प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य पनि उपलब्ध छैन। तर श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित कथाहरूमा चित्रित वृन्दावनको ग्रामीण जीवनलाई आर्थिक दृष्टिले विश्लेषण गर्दा आधुनिक कृषि उद्यमसँग तुलना गर्न सकिने धेरै महत्वपूर्ण पक्ष भेटिन्छन्।
वृन्दावनको संसार गाईमा मात्र सीमित थिएन। त्यहाँ घाँस थियो, दूध थियो, दही थियो, मक्खन थियो, घिउ थियो, अन्न थियो, वन थियो, पानी थियो, गोवर्धन थियो र यी सबैलाई जोड्ने समुदाय थियो।
अर्थात्, त्यहाँ कृषि र पशुपालन अलग–अलग गतिविधि थिएनन्। ती एकअर्कालाई धान्ने एउटै ग्रामीण आर्थिक प्रणालीका अंग थिए।
कृषि, गोरक्षा र वाणिज्यको सम्बन्ध
भगवद्गीताको १८औँ अध्यायको ४४औँ श्लोकमा कृषि, गोरक्षा र वाणिज्यलाई एउटै आर्थिक संरचनाभित्र उल्लेख गरिएको छ। आधुनिक दृष्टिले हेर्दा यसलाई उत्पादन, पशुपालन र बजारबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सन्दर्भका रूपमा लिन सकिन्छ।
श्रीकृष्णसँग जोडिएको ग्रामीण संसारको केन्द्रमा केवल गाई थिएनन्, उत्पादनको चक्र थियो।
गाईले दूध दिन्छ। दूधबाट दही बन्छ। दहीबाट मक्खन निकालिन्छ। मक्खनबाट घिउ बनाउन सकिन्छ। पशुको गोबर खेतमा फर्किन सक्छ। खेतले पशुलाई चारा दिन सक्छ। यसरी खेती र पशुपालन एकअर्काका पूरक बन्छन्।
सरल रूपमा भन्नुपर्दा—खेतबाट चारा पशुसम्म पुग्छ, पशुबाट दूध र मल खेत तथा बजारसम्म पुग्छ र उत्पादन फेरि अर्को उत्पादनको आधार बन्छ।
यही अवधारणा आजको नेपाली कृषि व्यवसायमा पनि उपयोगी हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, किसानले मकैलाई अन्नका रूपमा मात्र प्रयोग नगरी त्यसको केही हिस्सा पशुचारा बनाउन सक्छ। पशुपालनबाट दूध उत्पादन हुन्छ। दूधबाट दही, घिउ, पनिर वा छुर्पी बनाउन सकिन्छ। पशुको मल फेरि खेतमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यसरी एउटै स्रोतबाट धेरै उत्पादन र आम्दानीका बाटा सिर्जना गर्न सकिन्छ।
मक्खनको कथाभित्र लुकेको मूल्य अभिवृद्धि
श्रीकृष्णको मक्खनसँग जोडिएको कथा धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्त लोकप्रिय छ। तर त्यसलाई कृषि अर्थशास्त्रको आँखाले हेर्दा एउटा व्यावहारिक प्रश्न उठ्छ—कच्चा उत्पादन र प्रशोधित उत्पादनको मूल्यबीच कति फरक हुन्छ?
दूध बेच्नु र त्यही दूधबाट दही, मक्खन, घिउ वा पनिर बनाएर बेच्नु एउटै कुरा होइन। प्रशोधनसँगै उत्पादनमा थप मूल्य सिर्जना हुन्छ।
यसैले कृष्णसँग जोडिएको दुग्ध संसारलाई आधुनिक कृषि उद्यमीले हेर्दा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश लिन सक्छ—कृषक केवल उत्पादक भएर सीमित हुनु हुँदैन; उसले आफ्नो उत्पादनमा थप मूल्य सिर्जना गर्ने प्रयास पनि गर्नुपर्छ।
नेपालमा यो विषय अझ महत्वपूर्ण छ। दूध उत्पादन गर्ने किसानले कच्चा दूध बेच्दा बजारमा उसको भूमिका सीमित हुन सक्छ। तर त्यही दूधबाट गुणस्तरीय घिउ, पनिर, दही वा छुर्पी उत्पादन गरी प्याकेजिङसहित बजारमा पुर्याउन सके उत्पादनको मूल्य बढाउन सकिन्छ।
त्यसैले कृषि व्यवसायमा प्रश्न केवल ‘मैले कति उत्पादन गरेँ?’ भन्ने होइन, ‘मैले उत्पादनबाट कति मूल्य सिर्जना गरेँ?’ भन्ने पनि हो।
गोवर्धन : प्राकृतिक स्रोतको आर्थिक आधार
श्रीकृष्णको कृषि संसारलाई बुझ्न गोवर्धन प्रसंग पनि महत्वपूर्ण छ। भागवतको दशौँ स्कन्धमा गोवर्धनले गाई तथा गोप समुदायलाई पानी, घाँस, फलफूल, फूल, वनस्पति र आश्रय उपलब्ध गराउने प्रसंग पाइन्छ।
यसलाई धार्मिक आख्यानका रूपमा मात्र हेर्दा यसको आर्थिक पक्ष ओझेलमा पर्न सक्छ।
कृषिका लागि गाई मात्र भएर पुग्दैन। गाईका लागि घाँस चाहिन्छ। घाँसका लागि जमिन चाहिन्छ। जमिनका लागि पानी चाहिन्छ। पानी र जमिनलाई वन, पहाड र प्राकृतिक प्रणालीले धानिरहेका हुन्छन्।
यस अर्थमा गोवर्धनलाई कृषि तथा पशुपालनको आधार तयार गर्ने प्राकृतिक स्रोतको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
पहाडले पानी धान्न सक्छ, पानीले घाँस उमार्न सहयोग गर्छ, घाँसले पशुपालन सम्भव बनाउँछ, पशुले दूध र मल दिन्छ, मलले माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्न सहयोग गर्छ र माटोले फेरि अन्न उत्पादन गर्छ।
अर्थात्, प्राकृतिक स्रोत आफैँ कृषि उत्पादनको मौन साझेदार हो।
आजको कृषि उद्यमीका लागि यो पक्ष झन् महत्वपूर्ण छ। माटो बिगारेर, पानीका स्रोत सुकाएर, वन तथा चरनभूमि नष्ट गरेर केही समय उत्पादन बढाउन सकिएला। तर दीर्घकालीन कृषि व्यवसाय टिकाउन सकिँदैन।
पानी : उत्पादनको आधार पनि, जोखिम पनि
कृषि र पानीबीचको सम्बन्ध श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित ग्रन्थहरूमा पनि महत्वपूर्ण रूपमा देखिन्छ। भगवद्गीताको तेस्रो अध्यायमा वर्षा र अन्नबीचको सम्बन्ध प्रस्तुत गरिएको छ। अन्न जीवनको आधार हो र अन्न उत्पादनका लागि पानी आवश्यक हुन्छ।
तर किसानका लागि पानी सधैँ लाभ मात्र होइन। धेरै पानी पनि जोखिम बन्न सक्छ।
गोवर्धन प्रसंगमा अत्यधिक वर्षाका कारण वृन्दावन संकटमा परेको कथा आउँछ। आधुनिक कृषि दृष्टिले हेर्दा यसले प्राकृतिक विपद् र कृषि उत्पादनबीचको सम्बन्ध सम्झाउँछ।
आज नेपालमा बाढी, पहिरो, खडेरी, अनियमित वर्षा तथा मौसम परिवर्तनले कृषि व्यवसायमा थप जोखिम सिर्जना गरिरहेका छन्।
त्यसैले कृषि उद्यमीले सिँचाइमा मात्र होइन, पानी सञ्चय, निकास, माटो संरक्षण र विपद्बाट उत्पादन जोगाउने प्रणालीमा पनि लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ।
कृषिमा पानी व्यवस्थापन उत्पादन बढाउने विषय मात्र होइन; व्यवसायलाई जोखिमबाट जोगाउने रणनीति पनि हो।
प्रकृति उत्पादनको साझेदार
गोवर्धनको कथालाई केवल धार्मिक चमत्कारका रूपमा हेर्दा त्यसमा रहेको पर्यावरणीय सन्देश छुट्न सक्छ। कृष्णसँग सम्बन्धित ग्रामीण जीवनमा वन, घाँस, पानी, गाई, अन्न र मानिसबीचको सम्बन्ध निरन्तर देखिन्छ।
यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—कृषि विकास भनेको प्रकृतिलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास हो कि प्रकृतिसँग सहकार्य गर्ने प्रक्रिया?
आजको दिगो कृषि प्रणालीले दोस्रो बाटो खोजिरहेको छ। माटो संरक्षण, पानीको सदुपयोग, चरनभूमि संरक्षण, जैविक विविधताको रक्षा, वनसँग कृषि जोड्ने अभ्यास तथा पशुपालनलाई खेतीसँग एकीकृत गर्ने सोच त्यसैका उदाहरण हुन्।
यस दृष्टिले श्रीकृष्णसँग जोडिएको ग्रामीण संसार र आधुनिक दिगो कृषि अवधारणाबीच रोचक समानता देख्न सकिन्छ।
उत्पादन भयो, तर बजार कहाँ छ?
कृषि उत्पादन गर्नु र कृषि व्यवसाय गर्नु एउटै कुरा होइन।
उत्पादनपछि त्यसलाई प्रशोधन, भण्डारण, ढुवानी र बजारसम्म पुर्याउन सकिएन भने किसानले उत्पादनको वास्तविक मूल्य प्राप्त गर्न सक्दैन।
भगवद्गीतामा कृषि र गोरक्षासँगै वाणिज्यलाई पनि राखिएको छ। आधुनिक दृष्टिले यसलाई कृषि उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्धलाई महत्व दिने अवधारणासँग तुलना गर्न सकिन्छ।
आज नेपाली किसानको एउटा ठूलो चुनौती पनि यही हो। किसानले उत्पादन गर्छ, तर बजारको मूल्य निर्धारणमा उसको प्रभाव सीमित हुन्छ। उत्पादनको ठूलो हिस्सा कच्चा अवस्थामा बिक्री हुन्छ। प्रशोधन, भण्डारण र बजारसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध कमजोर हुँदा किसानले आफ्नो उत्पादनको सम्भावित मूल्यको ठूलो हिस्सा गुमाउन सक्छ।
त्यसैले आधुनिक कृषि उद्यमीका लागि खेतभन्दा बाहिरको संसार पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
वृन्दावन : सानो ग्रामीण अर्थतन्त्रको उदाहरण
वृन्दावनलाई आर्थिक आँखाले हेर्ने हो भने किसान, गोठाला, पशुधन, घाँस, वन, पानी, दूध, दुग्धजन्य वस्तु, अन्न, स्थानीय उपभोग र विनिमयबीचको सम्बन्ध देखिन्छ।
यस अर्थमा वृन्दावनलाई केवल गोठालाहरूको गाउँ नभई कृषि तथा पशुपालनमा आधारित ग्रामीण अर्थतन्त्रको सांस्कृतिक चित्रणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
यसमा समुदायको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ।
एउटा किसानले थोरै दूध उत्पादन गर्दा उसको बजार सीमित हुन सक्छ। तर सयौँ किसानले दूध संकलन गरेर एउटै प्रशोधन उद्योगमा पुर्याउन सके ठूलो परिमाणमा उत्पादन र बजार विस्तार गर्न सकिन्छ।
साना किसानको समस्या केवल उत्पादनको होइन; परिमाण, बजार पहुँच र सामूहिक सौदाबाजीको शक्ति पनि हो।
भूगोल पनि उत्पादनको ब्रान्ड बन्न सक्छ
कृषि उत्पादनको मूल्य उत्पादनको गुणस्तरमा मात्र हुँदैन। त्यसको उत्पत्ति, भूगोल र कथाले पनि मूल्य थप्न सक्छ।
हिमाली चौँरीको घिउ, मुस्ताङको स्याउ वा इलामको चियाले आफ्नो भूगोललाई पहिचानका रूपमा प्रयोग गर्छन्।
गोवर्धन र वृन्दावनसँग जोडिएको सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि यही कोणबाट बुझ्न सकिन्छ।
आजको नेपाली कृषि उद्यमीका लागि यसको अर्थ हो—उत्पादन मात्र नबेच्ने, उत्पादनसँग जोडिएको पहिचान र कथा पनि बेच्ने।
आजका कृषि उद्यमीले श्रीकृष्णबाट सिक्न सक्ने पाँच पाठ
१. एउटै उत्पादनमा निर्भर नहुनु
कृषि र पशुपालनलाई अलग–अलग व्यवसायका रूपमा नहेरी एकअर्काका सहयोगी बनाउने सोच आजका किसानका लागि उपयोगी हुन सक्छ।
मकै, घाँस, गाईभैँसी, दूध, मल र तरकारीलाई एउटै उत्पादन चक्रमा जोड्न सकियो भने आम्दानीका धेरै बाटा खुल्न सक्छन्। एउटा उत्पादन असफल हुँदा अर्कोले केही राहत दिन सक्छ।
कृषि व्यवसायमा विविधता जोखिम घटाउने महत्वपूर्ण उपाय हो।
२. कच्चा उत्पादनभन्दा मूल्य सिर्जना ठूलो हो
दूध, दही, मक्खन र घिउको उदाहरणले किसानलाई व्यावहारिक पाठ दिन्छ—उत्पादन गरेर मात्र काम सकिँदैन।
उत्पादनलाई प्रशोधन, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ गरेर उपभोक्तासम्म पुर्याउँदा थप मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ।
दूध बेच्ने किसानभन्दा आफ्नै दूधबाट गुणस्तरीय घिउ, पनिर, दही वा छुर्पी बनाएर बेच्ने किसानले मूल्यशृंखलाको ठूलो हिस्सा आफैँ राख्न सक्छ।
३. प्राकृतिक स्रोतलाई सम्पत्ति सम्झनु
माटो, पानी, चरनभूमि र जैविक स्रोतलाई निःशुल्क र अनन्त सम्पत्ति ठान्नु हुँदैन।
जमिनको उर्वराशक्ति घट्यो, पानीको स्रोत सुक्यो वा चरनभूमि नष्ट भयो भने उत्पादन लागत बढ्दै जान्छ।
त्यसैले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण खर्च होइन, दीर्घकालीन कृषि लगानी हो।
४. उत्पादनसँगै बजार बुझ्नु
राम्रो उत्पादन गर्नु आवश्यक छ, तर त्यतिले मात्र कृषि व्यवसाय सफल हुँदैन।
कसलाई बेच्ने, कस्तो वस्तु चाहिन्छ, कहिले बेच्ने, कसरी प्रशोधन गर्ने र कुन बजारमा कस्तो मूल्य पाइन्छ भन्ने ज्ञान पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
कृषकले उत्पादनसँगै बजार संरचना बुझ्न र मूल्य निर्धारणमा आफ्नो सहभागिता बढाउन सके कृषि उद्यमको वास्तविक लाभ उसले प्राप्त गर्न सक्छ।
५. एक्लै होइन, समुदायसँग मिलेर ठूलो बन्नु
श्रीकृष्णको वृन्दावन संसारमा समुदाय महत्वपूर्ण छ। कृषि उत्पादन पनि समुदायबाट अलग भएर चल्दैन।
नेपालमा हजारौँ साना किसान छन्। उनीहरूले छुट्टाछुट्टै थोरै उत्पादन बेचिरहे भने बजारमा उनीहरूको शक्ति कमजोर हुन सक्छ।
तर सहकारी, किसान समूह वा अन्य सामूहिक व्यवस्थामार्फत उत्पादन संकलन, प्रशोधन र बिक्री गर्न सके उनीहरूको बजार शक्ति बढाउन सकिन्छ।
एक किसानको दूध सानो बजार हुन सक्छ; सयौँ किसानको दूध एउटा उद्योग बन्न सक्छ।
एक किसानको फलफूल स्थानीय बजारमा सीमित हुन सक्छ; सयौँ किसानको उत्पादन प्रशोधन र भण्डारणसँग जोडिए ठूलो बजारमा पुग्न सक्छ।
त्यसैले आजको कृषि उद्यमीका लागि श्रीकृष्णको अर्को महत्वपूर्ण पाठ हो—व्यक्तिगत उत्पादनलाई सामूहिक आर्थिक शक्तिमा बदल्नु।
श्रीकृष्णको कृषि अर्थशास्त्रको असली कुरा के हो?
श्रीकृष्णलाई आधुनिक अर्थमा कृषि उद्यमी भन्नु इतिहासको दृष्टिले उचित नहुन सक्छ। तर कृष्णसँग सम्बन्धित कृषि–पशुपालन संसारलाई आधुनिक कृषि अर्थशास्त्रको आँखाले पढ्दा त्यसमा गहिरो आर्थिक सोचका केही रोचक पक्ष देखिन्छन्।
त्यहाँ गाई छ, तर गाईसँगै घाँस छ।
घाँससँगै जमिन छ।
जमिनसँगै पानी छ।
पानीसँगै गोवर्धन र वन छन्।
पशुसँगै दूध छ।
दूधसँगै दही, मक्खन र घिउ छन्।
उत्पादनसँगै समुदाय छ।
र समुदायसँगै विनिमय तथा बजार छ।
यी सबै छुट्टाछुट्टै वस्तु होइनन्। यी एकअर्कामा निर्भर उत्पादन प्रणालीका कडी हुन्।
यसैले श्रीकृष्णको कृषि अर्थशास्त्रको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ गाई पाल्नु मात्र होइन, उत्पादनका सबै स्रोत र कडीलाई जोडेर मूल्य सिर्जना गर्नु हो।
आजको नेपाली किसानले श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित ग्रामीण अर्थतन्त्रबाट साँच्चिकै केही सिक्ने हो भने खेतमा उत्पादन गर्ने मात्र होइन—खेतलाई गोठसँग, गोठलाई प्रशोधनसँग, प्रशोधनलाई बजारसँग र बजारलाई समुदायसँग जोड्ने सोच विकास गर्नुपर्छ।
किनकि अन्ततः कृषि उद्यमको शक्ति एउटा खेतको आकारमा मात्र हुँदैन। त्यो खेतले कति स्रोतलाई आपसमा जोड्छ, कति मूल्य सिर्जना गर्छ र त्यसबाट कति मानिसको जीवन धानिन्छ भन्ने कुरामा पनि हुन्छ।
