काठमाडौं l नेपालमा अत्यधिक रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोग, प्राङ्गारिक मलको कमी र माटो व्यवस्थापनमा लापरवाहीका कारण माटो क्रमशः रोगी बन्दै गएको विज्ञहरूले बताएका छन्। माटोको गुणस्तर घट्दै जाँदा कृषि उत्पादन मात्र होइन, मानव स्वास्थ्यमा समेत प्रत्यक्ष असर पर्ने चेतावनी दिइएको छ।
कृषि विज्ञहरूका अनुसार पोषणयुक्त माटोमा उत्पादन भएको खाद्यान्न सेवन गर्दा मानव शरीरलाई आइरन र जिङ्कजस्ता सूक्ष्म तत्वका क्याप्सुल आवश्यक पर्दैन। नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटास, सल्फर, म्याग्नेसियम, बोरन, जिङ्क, आइरन, मोलिब्डेनम, कपर र क्लोरिनलगायत १६ प्रकारका पोषक तत्व सन्तुलित रूपमा भएको माटोले स्वस्थ उत्पादन दिन्छ।
तर उत्पादन बढाउने होडमा माटोको अत्यधिक दोहन हुँदा माटोको उर्वराशक्ति घट्दै गएको छ। “माटोलाई पूर्ण रूपमा स्वस्थ राख्न एक हेक्टर जमिनमा करिब ३० टन कम्पोस्ट मल आवश्यक पर्छ, तर नेपालमा यस्तो अभ्यास न्यून छ,” एक कृषि विज्ञले बताए।
एक हेक्टर जमिनका लागि:
- धान: १०० केजी नाइट्रोजन, ४० केजी फस्फोरस, ३० केजी पोटास
- मकै: १२० केजी नाइट्रोजन, ६० केजी फस्फोरस, ४० केजी पोटास
- गहुँ: १०० केजी नाइट्रोजन, ४० केजी फस्फोरस, ४० केजी पोटास आवश्यक पर्छ।
त्यस्तै, माटोलाई रोगसँग लड्न सक्षम बनाउन कम्तीमा १० टन प्राङ्गारिक मल आवश्यक पर्ने भए पनि अधिकांश किसानले यस्तो मात्रा प्रयोग नगर्ने गरेका छन्। लगातार एउटै बाली लगाउने र माटोलाई ‘आराम’ नदिने प्रवृत्तिले समस्या झन् बढाएको विज्ञहरूको भनाइ छ।
किसानले बाली भित्र्याउँदा जरैदेखि उखेल्ने, अवशेष जमिनमा नछाड्ने तथा आवश्यकभन्दा बढी विषादी प्रयोग गर्ने बानीले पनि माटोको संरचना बिग्रँदै गएको छ। यसले गर्दा माटोमा रहेका उपयोगी जीवहरू नष्ट भइरहेका छन् भने गड्यौलाको संख्या समेत घट्दै गएको छ।
कृषि गणना २०६८ अनुसार करिब ६५ प्रतिशत नेपाली कृषि पेशामा निर्भर छन्। तर माटो परीक्षण गर्ने किसानको संख्या भने निकै न्यून रहेको छ। प्रत्येक जिल्लामा माटो परीक्षण सेवा उपलब्ध भए पनि यसको प्रयोग प्रभावकारी रूपमा हुन सकेको छैन।
विज्ञहरूका अनुसार रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगले माटोमा अम्लीयपन र लवणीयता बढाउँछ, जसले माटो कडा बनाउँछ र उत्पादनमा कमी ल्याउँछ। माटोको pH मान ६ देखि ६.५ बीच भएमा माटो स्वस्थ मानिन्छ। आवश्यक परेको अवस्थामा कृषि चुन प्रयोग गरी माटोको सन्तुलन मिलाउन सकिने सुझाव दिइएको छ।
काभ्रेपलाञ्चोककी एक किसान सोविता जिसीले २० वर्षदेखि अनुमानका भरमा खेती गर्दै आएकी छन्। उनले रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग बढाए पनि प्राङ्गारिक मलको प्रयोग भने बढाउन सकेकी छैनन्। यस्तो अवस्था देशभरका धेरै किसानमा देखिएको छ।
विज्ञहरूका अनुसार घुम्ती बाली (crop rotation), दलहन बालीको प्रयोग, प्राङ्गारिक मलको वृद्धि र माटो परीक्षणको नियमित अभ्यासले मात्र माटोलाई स्वस्थ राख्न सकिन्छ।
“माटो निर्जीव वस्तु होइन, यो जीवित प्रणाली हो,” विज्ञहरू भन्छन्, “यसको संरक्षण नगरे भविष्यमा खाद्य सुरक्षा नै जोखिममा पर्न सक्छ।”
