काठमाडौं । एक समय धान, गहुँ र मकै काटिसकेपछि खेतमा बाँकी रहने पराल तथा कृषि अवशेषलाई किसानले अनावश्यक बोझका रूपमा लिने गर्थे । कतै खेतमै कुहिन छोडिन्थ्यो, कतै जलाइन्थ्यो । तर बदलिँदो कृषि प्रविधि र पशुपालनको आवश्यकताले त्यही पराललाई अहिले आर्थिक, वातावरणीय र व्यावसायिक सम्भावनाको स्रोतका रूपमा हेर्न थालेको छ ।
कृषि अवशेषलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रशोधन गरेर पशु आहारमा प्रयोग गर्ने नेपालको अभ्यासप्रति अन्तर्राष्ट्रिय चासो बढ्नु सकारात्मक संकेत हो । धानको पराल, गहुँको पराल र मकैको डाँठलाई उपयोगी पशु आहारमा रूपान्तरण गर्न सकिए यसले नेपालका पशुपालक किसानले लामो समयदेखि भोग्दै आएको दाना तथा घाँसको समस्यालाई केही हदसम्म समाधान गर्न सक्छ ।
नेपालको पशुपालन क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो खर्चमध्ये पशु आहार प्रमुख हो । दूध र मासु उत्पादन गर्ने किसानका लागि दानाको मूल्य बढ्नु भनेको उत्पादन लागत बढ्नु हो । उत्पादन लागत बढे पनि बजारमा दूध तथा मासुको मूल्य सोही अनुपातमा नबढ्दा किसानको नाफा खुम्चिन्छ । यस्तो अवस्थामा स्थानीय रूपमा उपलब्ध कृषि अवशेषलाई पशु आहारमा रूपान्तरण गर्नु आर्थिक रूपमा निकै महत्वपूर्ण विकल्प बन्न सक्छ ।
अहिले भइरहेको ‘स्ट्रालेज’ लगायतका प्रविधिको परीक्षणले सामान्य पराललाई प्रशोधन गरेर पशुको पाचन क्षमता बढाउन सकिने सम्भावना देखाएको छ । परालको पोषण र पाचनयोग्यता सुधार गर्न सकिए पशुले त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्छन् । यसबाट पशुको स्वास्थ्य तथा दूध उत्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
तर यसलाई केवल एउटा प्रविधिको प्रयोगका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन । यो वास्तवमा कृषि प्रणालीलाई चक्रीय अर्थतन्त्रतर्फ लैजाने अवधारणा हो । खेतबाट निस्कने अवशेषलाई फोहोरका रूपमा फाल्ने वा जलाउने होइन, त्यसलाई अर्को उत्पादनको कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्ने हो । किसानले उत्पादन गरेको धान वा गहुँको मुख्य उत्पादनसँगै परालबाट पनि आम्दानी लिन सक्ने अवस्था सिर्जना गर्न सकिन्छ ।
यसको वातावरणीय पक्ष झन् महत्वपूर्ण छ । कृषि अवशेष खुला रूपमा जलाउँदा वायु प्रदूषण बढ्नुका साथै हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हुन्छ । अर्कोतर्फ, कम गुणस्तरको आहार पशुलाई खुवाउँदा पाचन प्रक्रियामा मिथेन उत्सर्जन बढी हुन सक्छ । त्यसैले कृषि अवशेषलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रशोधन गरेर पशु आहारका रूपमा प्रयोग गर्न सकिए एकातर्फ अवशेष जलाउने समस्या घटाउन र अर्कोतर्फ पशुपालनबाट हुने उत्सर्जन कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ ।
नेपालजस्तो जलवायु परिवर्तनको जोखिममा रहेको मुलुकका लागि यस्तो अभ्यासलाई कृषि नीतिसँग जोडेर अघि बढाउनु आवश्यक छ । जलवायु परिवर्तनका नाममा केवल सम्मेलन र प्रतिवेदन बनाउनेभन्दा किसानको खेतमै लागू हुने प्रविधि र व्यवसायिक मोडल विकास गर्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—आयात प्रतिस्थापन । नेपालले पशु आहारका लागि ठूलो रकम बाहिर खर्च गरिरहेको अवस्थामा आफ्नै खेतमा उपलब्ध कृषि अवशेषलाई प्रशोधन गरेर प्रयोग गर्न सकिए आयातमा निर्भरता घटाउन सकिन्छ । यसले किसानको उत्पादन लागत घटाउने मात्र होइन, पराल संकलनदेखि प्रशोधन, भण्डारण, ढुवानी र बिक्रीसम्म नयाँ ग्रामीण व्यवसाय सिर्जना गर्न सक्छ ।
तर सम्भावना देखियो भन्दैमा यो अभियान आफैं सफल हुन्छ भन्ने होइन । नेपालमा प्रविधि ल्याउने र केही समय परियोजना सञ्चालन गर्ने अभ्यास धेरै छन् । चुनौती परियोजना सकिएपछि पनि त्यसलाई किसानको नियमित व्यवसाय बनाउनु हो ।
त्यसका लागि सबैभन्दा पहिले परालको बजार सुनिश्चित गर्नुपर्छ । किसानले पराल बेचेर आम्दानी गर्न सक्छ भन्ने विश्वास नहुँदासम्म उसले संकलन, भण्डारण र ढुवानीमा थप श्रम तथा खर्च गर्न चाहँदैन । त्यसैले पराल खरिद गर्ने स्थानीय केन्द्र, प्रशोधन उद्योग र पशुपालकबीच व्यवस्थित आपूर्ति शृङ्खला आवश्यक छ ।
त्यस्तै, पराल संकलनका लागि आवश्यक मेसिन, बेलर, ढुवानी साधन तथा प्रशोधन उपकरणमा किसान समूह, सहकारी र निजी क्षेत्रलाई सहुलियतपूर्ण वित्तीय पहुँच दिनुपर्छ । साना किसानले महँगा उपकरण आफैं खरिद गर्न नसक्ने भएकाले स्थानीय तह वा सहकारीमार्फत सामूहिक प्रयोगको व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।
गुणस्तरको विषयमा पनि सरकार गम्भीर हुनुपर्छ । परालबाट उत्पादन हुने पशु आहारको पोषण, स्वच्छता, भण्डारण र सुरक्षाका लागि स्पष्ट मापदण्ड आवश्यक छ । गुणस्तरहीन उत्पादन बजारमा आए यसले प्रविधिप्रतिको किसानको विश्वास नै कमजोर बनाउन सक्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले नेपालको अभ्यासलाई अन्य मुलुकसँग अनुभव आदानप्रदान गर्ने उदाहरणका रूपमा हेर्न थालेको विषय उत्साहजनक छ । तर नेपालको सफलता अन्तर्राष्ट्रिय बैठकमा प्रशंसा पाउनुमा होइन, किसानले परालबाट वास्तविक आम्दानी गर्न सकेको दिन प्रमाणित हुनेछ ।
नेपालमा कृषि र पशुपालनलाई अलग–अलग क्षेत्रका रूपमा हेर्ने पुरानो सोच परिवर्तन गर्नुपर्ने समय आएको छ । धान उत्पादन गर्ने किसान र गाईभैंसी पाल्ने किसान एउटै कृषि चक्रका हिस्सा हुन् । खेतको पराल पशुको आहार बन्न सक्छ र पशुको मल फेरि खेतको उर्वरक बन्न सक्छ । यही चक्रलाई व्यवस्थित गर्न सकिए कृषि उत्पादन, पशुपालन र वातावरण संरक्षणबीच बलियो सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ ।
त्यसैले अब पराललाई खेतको फोहोर होइन, किसानको अर्को उत्पादन का रूपमा हेर्नुपर्छ । सरकारले नीति र पूर्वाधार बनाउने, निजी क्षेत्रले व्यवसायिक मोडल विकास गर्ने, सहकारीले किसानलाई संगठित गर्ने र अनुसन्धान संस्थाले प्रविधि तथा गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने हो भने नेपालले कृषि अवशेष व्यवस्थापनमा आफ्नै सफल नमुना विकास गर्न सक्छ ।
परालमा सम्भावना छ । प्रश्न केवल हामीले त्यसलाई फोहोर ठानिरहने कि सम्पत्तिमा बदल्ने भन्ने हो । नेपालले दोस्रो बाटो रोज्न सके यसले किसानको आम्दानी, पशुपालनको उत्पादकत्व, रोजगारी, आयात प्रतिस्थापन र वातावरण संरक्षण—सबै क्षेत्रमा एकसाथ सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।
