नेपालगन्ज । जग्गाधनीले डिप बोरिङमा ताला लगाएपछि नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–२२ पुरैनीका किसान सिँचाइ सुविधाबाट वञ्चित भएका छन् । वर्षौँदेखि करिब ४० बिघा जमिनमा सिँचाइ हुँदै आएको डिप बोरिङमा गत साउन ५ गते जग्गाधनी भूपेन्द्र रेग्मीले ताला लगाएपछि किसान समस्यामा परेका हुन् ।
स्थानीयका अनुसार उक्त डिप बोरिङ २०५७ सालमा जडान गरिएको हो । लामो समयदेखि सोही बोरिङको पानी प्रयोग गर्दै आएका किसानले खेतमा धान, तरकारीलगायतका बाली लगाउँदै आएका थिए । तर, बोरिङ बन्द भएपछि वर्षाको भरमा खेती गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।
स्थानीय किसान गोपीलाल यादवले वर्षौँदेखि बोरिङबाट सिँचाइ गर्दै आए पनि अचानक ताला लागेपछि आफूहरू समस्यामा परेको बताए । “वर्षौँ पहिलेदेखि बोरिङबाट सिँचाइ गर्दै आएका थियौँ । जग्गाधनीले अकस्मात् ताला लगाएपछि सिँचाइ सुविधाबाट वञ्चित भएका छौँ,” उनले भने ।
अर्का किसान रामकृष्ण धोबीका अनुसार बोरिङ बन्द भएपछि पानीको अभावमा तरकारी खेती प्रभावित भएको छ । “बोरिङमा ताला लागेपछि सिँचाइ गर्न पाएका छैनौँ । पानी नपाएर तरकारी हुर्किन पाएन । एक बिघा जमिनमा धान खेती गर्न पाएनौँ,” उनले भने ।
सिँचाइको अभावले व्यावसायिक तरकारी खेतीमा समेत प्रत्यक्ष असर परेको किसानले बताएका छन् । स्थानीय किसान किरौ मगन्ताले लौका सुक्न थालेको र चिचिन्डामा फल नलागेको गुनासो गरे ।
“साउनमा पानी परेन । बोरिङबाट पनि सिँचाइ गर्न पाएनौँ । पानी नपाएर लौका पूरै सुक्यो । चिचिन्डामा पनि फल लागेन,” उनले भने ।
बोरिङकै कारण घरमा क्षति भएको जग्गाधनीको दाबी
डिप बोरिङमा ताला लगाएको जग्गाधनी भूपेन्द्र रेग्मीले भने आफ्नो घरको जगमै बोरिङ परेको र सञ्चालन हुँदा घरमा कम्पन हुने भएकाले बाध्य भएर ताला लगाएको बताएका छन् ।
उनका अनुसार बोरिङ सञ्चालन भएका बेला घर थर्किने गरेको र घरका केही भागमा चर्किन थालेका छन् । “बोरिङ चलेका बेला घर थर्किन्छ । बोरिङकै कारण कतै–कतै चर्केको छ । बोरिङका कारण घरमा क्षति हुन थालेपछि ताला लगाउन बाध्य भएँ,” रेग्मीले भने ।
रेग्मीले बोरिङको अवस्थाबारे प्राविधिक सर्वेक्षण गरी प्रतिवेदन तयार गर्न आग्रह गरे पनि सम्बन्धित निकायबाट आवश्यक चासो नदिइएको गुनासो गरे । आफू किसानलाई सिँचाइबाट वञ्चित गराउने पक्षमा नभएको तर घर नै जोखिममा परेपछि ताला लगाउनुपरेको उनको भनाइ छ ।
“बोरिङको अवस्था सर्वेक्षण गरी प्रतिवेदन तयार पार्न भनेको थिएँ, तर यस विषयमा कसैले चासो दिएन,” उनले भने ।
पुरानो डिप बोरिङको व्यवस्थापनमा प्रश्न
पुरैनीको यो घटना नेपालगन्ज क्षेत्रमा डिप बोरिङको व्यवस्थापन र सञ्चालनसम्बन्धी पुरानै समस्यासँग पनि जोडिएको देखिन्छ । विगतमा नेपालगन्ज क्षेत्रका धेरै डिप बोरिङ लामो समयसम्म बन्द तथा जीर्ण अवस्थामा रहेको समाचार सार्वजनिक भएका थिए ।
भूमिगत जलस्रोत तथा सिँचाइ विकास डिभिजन कार्यालयका अनुसार बाँकेमा जडान गरिएका डिप बोरिङमध्ये धेरैमा ट्रान्सफर्मर, मोटर तथा अन्य महत्वपूर्ण उपकरण बिग्रिएको वा हराएको अवस्था थियो । विद्युत् महसुलको बक्यौता तथा मर्मतसम्भारको अभाव पनि समस्या बनेको उल्लेख गरिएको थियो ।
नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाले विगतमा नगर क्षेत्रका प्रयोगविहीन डिप बोरिङ मर्मत गरी किसान समूहलाई हस्तान्तरण गर्ने योजना अघि बढाएको थियो । एउटा डिप बोरिङबाट करिब ३० देखि ४० बिघा जमिनमा सिँचाइ गर्न सकिने बताइएको थियो ।
यसले पुरैनीको बोरिङ पनि स्थानीय किसानका लागि सामान्य पानीको स्रोत मात्र नभई ठूलो कृषि क्षेत्रको उत्पादनसँग जोडिएको संरचना भएको देखाउँछ ।
सिँचाइ अभावले उत्पादनमा असर पर्ने चिन्ता
पछिल्लो समय बाँकेसहित मध्य तथा पश्चिम तराईका किसानले वर्षाको अनिश्चितता, सिँचाइको अभाव र बढ्दो उत्पादन लागतका कारण समस्या भोग्दै आएका छन् । सिँचाइ नहुँदा धान, मकै तथा तरकारी खेतीमा असर पर्ने र किसानले वैकल्पिक रूपमा डिजेल वा विद्युत्बाट चल्ने निजी पम्प प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ ।
बाँकेका पुरैनीलगायतका क्षेत्रमा किसानले व्यावसायिक रूपमा फूलगोभी, बन्दागोभी, लौका, फर्सी, काँक्रा, बोडी, गोलभेडा र खुर्सानीजस्ता तरकारी उत्पादन गर्दै आएका छन् । पछिल्लो समय स्थानीय उत्पादनले नेपालगन्जको बजारमा राम्रो हिस्सा ओगटेको समाचारहरूमा उल्लेख छ ।
त्यसैले सिँचाइको एउटा प्रमुख स्रोत लामो समय बन्द हुँदा यसको असर एउटा परिवार वा एउटा खेतमा मात्र सीमित नभई ठूलो कृषि क्षेत्रको उत्पादन र किसानको आम्दानीमा पर्न सक्ने देखिन्छ ।
समाधानका लागि प्राविधिक परीक्षण आवश्यक
जग्गाधनीको घरमा बोरिङका कारण क्षति भएको दाबी र किसानको सिँचाइ अधिकारसम्बन्धी समस्या एकैपटक देखिएपछि सम्बन्धित निकायले प्राविधिक रूपमा बोरिङको अवस्था परीक्षण गर्नुपर्ने देखिएको छ ।
बोरिङ सञ्चालन हुँदा हुने कम्पन, घरको संरचनामा परेको असर, बोरिङको प्राविधिक अवस्था तथा सुरक्षित रूपमा सञ्चालन गर्न सकिने वा नसकिने विषयमा प्राविधिक अध्ययन आवश्यक देखिन्छ । साथै, बोरिङ सञ्चालनको स्वामित्व, व्यवस्थापन तथा किसानले प्रयोग गर्दै आएको आधारबारे पनि सम्बन्धित निकायले स्पष्टता दिनुपर्ने किसानको अपेक्षा छ ।
स्थानीय तहले किसानको सिँचाइ आवश्यकता र जग्गाधनीको घरको सुरक्षालाई सँगसँगै सम्बोधन हुने गरी तत्काल समाधान खोज्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ ।
नेपालगन्ज क्षेत्रमा विगतदेखि नै डिप बोरिङलाई कृषि सिँचाइ विस्तारको महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रयास हुँदै आएको छ । तर कतिपय बोरिङ मर्मत, विद्युत्, उपकरण र व्यवस्थापनको समस्याका कारण प्रभावकारी हुन नसकेको विगतका घटनाले देखाएका छन् ।
पुरैनीको घटनामा पनि तत्काल किसानलाई वैकल्पिक सिँचाइको व्यवस्था गर्नुका साथै बोरिङ र घरको संरचनाबीचको जोखिमबारे प्राविधिक अध्ययन गरी दीर्घकालीन समाधान निकाल्नुपर्ने देखिएको छ । अन्यथा एकातर्फ किसानको खेती प्रभावित हुने र अर्कोतर्फ जग्गाधनीको घर सुरक्षाको प्रश्न कायम रहने अवस्था उत्पन्न हुन सक्छ ।
