काठमाडौं । वर्षभरि मेहनत गरेर लगाएको बाली भित्र्याउने समयमा बाँदर र बँदेलले खेतबारीमै क्षति पुर्याउन थालेपछि नेपालको पहाडी क्षेत्रमा किसानको कृषि पेसामाथि नै संकट बढ्दै गएको छ। मकै, धान, कोदो, फापर, आलु, तरकारी तथा फलफूललगायतका बाली वन्यजन्तुले नष्ट गर्न थालेपछि कतिपय किसान खेती छाड्ने अवस्थामा पुगेका छन्।
पछिल्लो समय गुल्मी, पर्वत, बागलुङ, स्याङ्जा, पाल्पा, अर्घाखाँची, काभ्रे, धादिङ, गोरखा, सिन्धुली र रामेछापलगायतका पहाडी जिल्लामा बाँदर र बँदेलबाट हुने क्षतिको समस्या गम्भीर बन्दै गएको समाचारहरू सार्वजनिक भएका छन्। २०२६ जुलाईमा प्रकाशित एक रिपोर्टले मध्यपहाडका विभिन्न जिल्लामा वन्यजन्तुको क्षतिका कारण किसानले खेती नै छाड्ने अवस्था आएको उल्लेख गरेको छ।
पाकेको मकै भित्र्याउन नपाउँदै बँदेलको आक्रमण
गुल्मीमा यस वर्ष मकै पाक्ने समयमा बाँदर र बँदेलले खेतबारीमा ठूलो क्षति पुर्याएका छन्। रेसुङ्गा नगरपालिका–६ का व्यावसायिक किसान प्रेम नेपालीले सयौं रोपनी जग्गा भाडामा लिएर व्यावसायिक रूपमा मकै खेती गरेका थिए। उत्पादन बजारमा लैजाने तयारी भइरहेका बेला बँदेलले मकै नष्ट गरेपछि उनी ठूलो आर्थिक क्षतिमा परेका छन्।
उनले खेतीमा बीउ, मल, जोताइ, सिँचाइ र मजदुरीमा लगानी गरे पनि उत्पादन लिने बेलामा बँदेलले बाली नष्ट गरेपछि लगानी नै डुब्ने अवस्था आएको बताएका छन्। इस्मा गाउँपालिका–१ का किसान बाबुराम पन्थीले पनि बाँदरको बथानले मकैबाली नष्ट गरेको बताएका छन्।
यो समस्या गुल्मीमा मात्र सीमित छैन। मध्यपहाडका विभिन्न जिल्लामा किसानहरूले वर्षभरि लगाएको बाली जोगाउन खेतमै पहरा दिनुपर्ने अवस्था रहेको रिपोर्टहरूमा उल्लेख छ। कतिपय किसानले ड्रम बजाउने, कुकुर पाल्ने, रातभरि खेतमा बस्ने तथा अन्य स्थानीय उपाय अपनाउँदै आए पनि वन्यजन्तुको समस्या नियन्त्रण हुन सकेको छैन।
बाँदरले खेत मात्र होइन, घरसम्मै दुःख दिन थाले
बाँदरको समस्या लामो समयदेखि पहाडी गाउँका किसानका लागि चुनौती बन्दै आएको छ। धादिङको नीलकण्ठ नगरपालिका–९ लगायतका क्षेत्रमा किसानले मकै तथा फलफूल खेतीमा ठूलो क्षति व्यहोरेका उदाहरणहरू छन्।
विगतका रिपोर्टहरूमा बाँदरले बाली नष्ट गरेपछि किसानले खेतबारी बाँझै छाड्न थालेको उल्लेख छ। कतिपय गाउँमा बाली जोगाउन किसानले पालैपालो खेतमा पहरा दिनुपर्ने अवस्था बनेको थियो।
अझ चिन्ताजनक कुरा, ग्रामीण क्षेत्रमा मानिसको बसाइँसराइ बढ्दै जाँदा खेतबारी बाँझो बन्ने र त्यस्ता क्षेत्रमा वन्यजन्तुको पहुँच बढ्ने समस्या पनि देखिएको छ। गाउँमा मानिस तथा खेती कम हुँदै गएपछि बाँदर बस्ती तथा घरआँगनसम्मै पुग्ने गरेको स्थानीय रिपोर्टहरूले देखाएका छन्।
राष्ट्रिय कृषिगणनाले देखाएको गम्भीर तस्वीर
यो समस्या कति व्यापक छ भन्ने कुरा राष्ट्रिय कृषिगणना २०७८ का तथ्यांकले पनि देखाउँछ।
राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको कृषिगणनासम्बन्धी सामुदायिक प्रतिवेदनअनुसार गणना गरिएका ६ हजार ३६ वडामध्ये ३ हजार ९२७ वडामा बाँदरले कृषि उत्पादन तथा पशुपन्छीमा हानिनोक्सानी पुर्याउने गरेको उल्लेख छ। यसले बाँदरको समस्या केही सीमित गाउँको मात्र नभई देशव्यापी कृषि चुनौती भएको देखाउँछ।
किसानले उत्पादन गरेको बाली वन्यजन्तुले नष्ट गर्दा प्रत्यक्ष आर्थिक क्षति मात्र हुँदैन। त्यसले अर्को वर्ष खेती गर्ने किसानको उत्साहसमेत घटाउँछ। लगातार क्षति भइरहेपछि खेत बाँझो छाड्ने, वैकल्पिक रोजगारी खोज्ने र गाउँबाट बसाइँ सर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ।
बँदेललाई कृषि हानिकारक वन्यजन्तु घोषणा
किसानको बढ्दो गुनासोबीच सरकारले २०२६ फेब्रुअरीमा जंगली बँदेललाई पुनः एक वर्षका लागि कृषि हानिकारक वन्यजन्तु घोषणा गरेको छ।
सरकारको निर्णयअनुसार निजी खेत, खला तथा बारीमा आएर बँदेलले बाली वा धनजनमा क्षति पुर्याउने अवस्थामा तोकिएका सर्त पालना गरी किसानले बँदेललाई धपाउन, लखेट्न वा नियन्त्रणमा लिन सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। नियन्त्रणमा लिइएको बँदेल सम्बन्धित वन तथा वन्यजन्तु कार्यालयमा बुझाउनुपर्ने व्यवस्था पनि छ।
तर राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र तथा राष्ट्रिय वन क्षेत्रमा भने यो व्यवस्था लागू नहुने स्पष्ट गरिएको छ। बँदेल नियन्त्रणका क्रममा मृत्यु भएमा समेत सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउने र तोकिएको प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने व्यवस्था छ।
यसअघि सरकारले रातो बाँदरलाई समेत कृषि हानिकारक वन्यजन्तुको सूचीमा राखेको थियो। तर किसानहरूको प्रश्न भने निर्णय घोषणा गरेपछि क्षतिबाट वास्तविक किसानलाई कसरी जोगाउने र प्रभावकारी व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्नेमा केन्द्रित छ।
खेती छाडेपछि खाद्य सुरक्षामा कस्तो असर पर्छ?
किसानले बाली लगाउन छाड्नु केवल व्यक्तिगत आर्थिक क्षतिको विषय होइन। यसले स्थानीय खाद्यान्न उत्पादन घटाउन सक्छ।
विशेषगरी पहाडी क्षेत्रमा मकै, कोदो, आलु, धान, तरकारी तथा फलफूल उत्पादन घट्दै गएमा स्थानीय बजारमा बाहिरबाट खाद्यान्न तथा कृषि उपज ल्याउनुपर्ने निर्भरता बढ्न सक्छ।
कृषि अर्थशास्त्रीहरूले पनि वन्यजन्तुका कारण खेतीयोग्य जमिन घट्दै जाँदा कृषि उत्पादन र खाद्य सुरक्षामा असर पर्न सक्ने बताएका छन्। किसानले उत्पादन गर्न छाडेमा खाद्यान्न आयात बढ्न सक्ने र त्यसले देशको व्यापार तथा खाद्य सुरक्षामा थप दबाब पार्न सक्ने उनीहरूको तर्क छ।
किसानको माग—क्षतिपूर्ति मात्र होइन, दीर्घकालीन समाधान
किसानहरूले वन्यजन्तुले नष्ट गरेको बालीको क्षतिपूर्ति पाउने व्यवस्था प्रभावकारी बनाउनुपर्ने माग गर्दै आएका छन्। तर क्षतिपूर्ति मात्रले समस्या समाधान नहुने उनीहरूको भनाइ छ।
कृषकहरूका अनुसार खेतबारीमा सुरक्षित विद्युतीय बार, सामुदायिक सुरक्षा प्रणाली, वन्यजन्तुको व्यवस्थापन, क्षतिपूर्तिको सरल प्रक्रिया तथा प्रभावित क्षेत्रमा विशेष कृषि कार्यक्रम आवश्यक छ।
वन्यजन्तु विज्ञहरूले पनि कुनै क्षेत्रमा बाँदरको संख्या अत्यधिक बढेको अवस्थामा वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक रहेको बताएका छन्। स्थानान्तरण, प्रजनन नियन्त्रण, प्राकृतिक आहार व्यवस्थापन तथा समुदायमा आधारित संरक्षण कार्यक्रमजस्ता उपायबारे अध्ययन गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ। केवल लखेट्ने वा डराउने उपायले दीर्घकालीन समाधान नदिने विज्ञहरूको भनाइ छ।
गाउँ रित्तिने जोखिम
नेपालका पहाडी गाउँमा पहिले नै रोजगारी र शिक्षाका कारण बसाइँसराइको समस्या छ। त्यसमा खेतीबाट हुने आम्दानी पनि वन्यजन्तुको क्षतिका कारण असुरक्षित हुन थालेपछि गाउँमा बस्ने किसानको संख्या थप घट्न सक्ने जोखिम बढेको छ।
आज किसानले खेती छाड्दा खेत बाँझो हुन्छ। खेत बाँझो हुँदा उत्पादन घट्छ। उत्पादन घट्दा खाद्यान्न आयात बढ्न सक्छ। र गाउँबाट युवा तथा सक्रिय जनशक्ति बाहिरिँदै गएमा बाँकी खेतीयोग्य जमिन पनि क्रमशः उपयोगविहीन बन्न सक्छ।
त्यसैले बाँदर–बँदेलको समस्या वन्यजन्तु व्यवस्थापनको मात्र विषय नभई कृषि, ग्रामीण अर्थतन्त्र, बसाइँसराइ र खाद्य सुरक्षासँग जोडिएको राष्ट्रिय समस्याका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
किसानले आफ्नो खेतमा बाली लगाएर सुरक्षित रूपमा भित्र्याउन सक्ने वातावरण बनाउन नसकिएसम्म ‘कृषिमा आत्मनिर्भर’ बन्ने लक्ष्य पनि चुनौतीपूर्ण हुनेछ। अहिलेको आवश्यकता किसानलाई खेती गर्न प्रोत्साहन गर्ने मात्र होइन, खेती गरेपछि बाली जोगाउने जिम्मेवारीमा राज्यको प्रभावकारी उपस्थिति सुनिश्चित गर्नु हो।
