काठमाडौं l गाई–भैँसी पालन व्यवसायमा सफलता पशुको उचित हेरचाह र व्यवस्थापनमा निर्भर हुने विज्ञहरू बताउँछन्। विशेषगरी व्याउने (प्रसूति) समयमा सानो लापरवाहीले ठूलो क्षति हुन सक्ने भएकाले किसानले विशेष सतर्कता अपनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
व्याउने समयको पहिचान
साधारणतया गाई २८० दिनमा र भैँसी ३१० दिनमा व्याउने गर्छन्। त्यसैले कृषकहरूले सम्भावित व्याउने मिति पहिले नै गणना गरी तयारी अवस्थामा रहनु आवश्यक हुन्छ।
व्याउनु अघि अपनाउनुपर्ने सावधानी
विज्ञहरूका अनुसार व्याउने केही दिनअघि पशुलाई हल्का हिँडडुल गराउनु लाभदायक हुन्छ। यसले बच्चा अड्किने वा भण्डार फर्किने जस्ता समस्याहरू कम गर्न मद्दत गर्छ।
व्याउने मिति भन्दा २–३ हप्ता अगाडिदेखि माउ पशुलाई बथानबाट अलग राख्नुपर्छ। साथै, सार्वजनिक स्थानमा छोड्दा जुध्ने वा गर्भ तुहिने जोखिम हुने भएकाले यसबाट जोगाउनुपर्छ।
दूध दुहुन बन्द गर्ने समय
व्याउने मिति भन्दा करिब २ महिना अगाडिदेखि दूध दुहुन बन्द गर्नुपर्छ। यसले माउको स्वास्थ्य संरक्षणका साथै गर्भमा रहेको बच्चाको विकासमा सहयोग पुर्याउँछ। दूध दुहुन बन्द गर्दा क्रमिक रूपमा घटाउँदै लैजानु उपयुक्त हुन्छ।
व्याउने कोठाको व्यवस्था
व्याउनु भन्दा एक हप्ता अगाडि पशुलाई सफा, ओभानो र छुट्टै कोठामा राख्नुपर्छ। गोठलाई राम्रोसँग सफा गरी फिनाइल वा चून छर्केर तयारी गर्नुपर्छ। साथै भुईँ अगाडि होचो र पछाडि अलि अग्लो बनाउँदा भण्डार फर्किने समस्या कम हुन्छ।
गोठ हावादार र घाम लाग्ने किसिमको हुनुपर्नेमा विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।
व्याउने संकेतहरू
व्याउने समय नजिकिँदा:
- कल्चौडो टन्न फुल्ने
- सूत फुल्ने
- पुच्छरको फेदमा खाल्डो देखिने
यस्ता संकेत देखिएमा व्याउने समय नजिकिएको बुझ्न सकिन्छ।
व्याउने बेला के गर्ने?
सामान्य अवस्थामा स्वस्थ पशु आफैं व्याउन सक्छ। तर समस्या आउन सक्ने भएकाले सहयोगका लागि तयारी अवस्थामा रहनु आवश्यक हुन्छ।
व्याउने पीडा सुरु भएको ३–४ घण्टाभित्र बच्चा जन्मनु पर्ने हुन्छ। ढिलो भएमा तत्काल पशु चिकित्सकको सहयोग लिनुपर्छ।
व्याइसकेपछि ध्यान दिनुपर्ने कुरा
- ३–४ घण्टाभित्र साल झर्नु आवश्यक हुन्छ
- ५–६ घण्टासम्म साल नझरेमा तुरुन्त चिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ
- साल खान नदिने, नत्र दूध उत्पादनमा असर पर्न सक्छ
बाच्छा–बाच्छीको हेरचाह
व्याइसकेपछि:
- बच्चालाई सफा गरी ओभानो ठाउँमा राख्ने
- माउसँगै राखेर दूध चुसाउने
- दूध चुसाउनु अघि केही दूध फ्याँक्ने
मिल्क फिभरबाट बच्ने उपाय
धेरै दूध दिने पशुमा “मिल्क फिभर” (सिताङ्ग) हुने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले गर्भावस्थाको अन्तिम चरणमा क्याल्सियमयुक्त आहार दिनु आवश्यक हुन्छ।
पोषण र आहार
व्याउनु अघि:
- नरम घाँस (कोसेबाली) खुवाउने
- दाना कम दिने
व्याइसकेपछि:
- तातो खोले वा सख्खर पानी दिनु उपयुक्त हुन्छ
निष्कर्ष
गाई–भैँसी व्याउने समय अत्यन्त संवेदनशील चरण भएकाले उचित व्यवस्थापन र सावधानी अपनाउनु अनिवार्य छ। विज्ञहरूको सुझावअनुसार हेरचाह गरेमा उत्पादन वृद्धि र पशुको स्वास्थ्य दुवै सुनिश्चित गर्न सकिने विश्वास गरिएको छ।
