गड्यौला पालनतर्फ किसानको आकर्षण बढ्दो, यसरी गर्न सकिन्छ सजिलै सुरु

काठमाडौं l जैविक खेतीप्रति बढ्दो आकर्षणसँगै नेपालमा गड्यौला पालन (Vermiculture) गर्ने किसानहरूको संख्या विस्तारै बढ्दै गएको छ। कम लागतमा उच्च गुणस्तरको प्राङ्गारिक मल उत्पादन गर्न सकिने भएकाले गड्यौला पालन किसानका लागि प्रभावकारी विकल्प बन्दै गएको कृषि विज्ञहरू बताउँछन्।

गड्यौला पालनबाट उत्पादन हुने “भर्मिकम्पोस्ट” र “भर्मीवाश” माटोको उर्वराशक्ति बढाउने महत्वपूर्ण स्रोत मानिन्छ। यसले माटोलाई स्वस्थ बनाउनुका साथै उत्पादन वृद्धि गर्न मद्दत गर्दछ।

कसरी सुरु गर्ने गड्यौला पालन?

गड्यौला पालनका लागि उपयुक्त संरचना (पीट) निर्माण गर्नुपर्छ। सामान्यतया १ मिटर चौडाइ, ६० सेमि उचाइ र ५ मिटर लम्बाइको पीट तयार गरिन्छ। आवश्यकताअनुसार यसको आकार बढाउन वा घटाउन सकिन्छ। पीटको भुईँ ढलान गरी हल्का भिरालो बनाइन्छ र पानी निस्कने व्यवस्था गर्न पाइप जडान गरिन्छ।

पीटलाई घाम र वर्षाबाट जोगाउन खर, पराल वा प्लास्टिकले छानो बनाउनु आवश्यक हुन्छ। अत्यधिक तापक्रमबाट जोगाउन चिस्यानयुक्त वातावरण कायम राख्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

गड्यौला राख्ने तरिका

गड्यौला राख्नुअघि १५–२० दिनसम्म गोबरलाई सडाएर प्रयोग गर्नुपर्छ। सुरुमा घाँस–परालको तह राखेर त्यसको माथि गोबरको तह राखिन्छ। यसरी तह–तह बनाउँदै माथिल्लो भागमा मसिनो गोबर राखिन्छ। गोबर ग्यासको स्लरी प्रयोग गर्दा अझ प्रभावकारी हुन्छ।

त्यसपछि प्रति वर्ग फिट करिब २०० गड्यौला राखेर माथिबाट जुटको बोरा ढाकिन्छ र नियमित रूपमा हल्का पानी हालिन्छ।

भर्मीवाश उत्पादन र प्रयोग

पीटबाट निस्कने झोल पदार्थलाई संकलन गरी “भर्मीवाश” तयार गरिन्छ, जुन अत्यन्त प्रभावकारी तरल मल हो। यसलाई १:४ अनुपातमा पानीमा मिसाएर बिरुवामा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

के राख्ने र के नराख्ने?

गड्यौलाको बेडमा कुहिने र गल्ने वस्तुहरू राख्न सकिन्छ। तर लसुन, प्याज, माछामासुजस्ता वस्तु राख्न हुँदैन। प्लास्टिक, नाइलनजस्ता नगल्ने पदार्थ प्रयोग गर्न नहुने विज्ञहरू बताउँछन्।

तापक्रम र चिस्यान व्यवस्थापन

गड्यौला चिस्यान मन पराउने जीव भएकाले ६०–६५ प्रतिशत चिस्यान आवश्यक हुन्छ। १० डिग्री सेल्सियसभन्दा कम वा ३५ डिग्रीभन्दा बढी तापक्रममा गड्यौला सक्रिय रहँदैनन्। त्यसैले बेडलाई सधैं चिसो र ओसिलो राख्नुपर्छ।

मल संकलन गर्ने विधि

गड्यौलाले तलतिर खाएर माथिल्लो सतहमा मल (casting) निकाल्छ। माथि मल थुप्रिएपछि त्यसलाई छुट्टै पीटमा सारेर संकलन गर्नुपर्छ। तयार मल चालेर गड्यौला अलग गर्न सकिन्छ।

गड्यौला प्रकाशबाट टाढा बस्न रुचाउने भएकाले उज्यालोमा राख्दा तल झर्छन् र माथिबाट मल सजिलै संकलन गर्न सकिन्छ।

निष्कर्ष

गड्यौला पालन सरल, कम लागत र वातावरणमैत्री प्रविधि भएकाले ग्रामीण तथा शहरी किसानका लागि आयआर्जनको राम्रो माध्यम बन्न सक्छ। जैविक खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्न समेत यसको महत्वपूर्ण भूमिका रहने विज्ञहरूको भनाइ छ।