काठमाडौं l पछिल्लो समय स्वस्थ जीवनशैलीप्रति बढ्दो चासोसँगै नेपालमा प्राङ्गारिक (अर्ग्यानिक) खेतीतर्फ किसानहरूको आकर्षण उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ। रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोग नगरी गरिने यस खेती प्रणालीले माटो, वातावरण र मानव स्वास्थ्यलाई सुरक्षित राख्ने भएकाले यसको महत्व झन् बढ्दै गएको हो।
प्राङ्गारिक खेती भनेको के हो?
प्राङ्गारिक खेती भन्नाले रासायनिक मल, कीटनाशक, झारनाशक तथा अन्य कृत्रिम पदार्थ प्रयोग नगरी गरिने खेती प्रणालीलाई बुझिन्छ। यसमा प्राकृतिक स्रोत र जैविक विधिको प्रयोग गरी स्वस्थ र सुरक्षित खाद्यान्न उत्पादन गरिन्छ।
यस प्रणालीमा रासायनिक मल, विषादी, हर्मोन, एन्टिबायोटिक, आनुवंशिक रूपमा परिवर्तन गरिएका जीव (GMOs) तथा मानव मलजस्ता पदार्थहरूको प्रयोग निषेध गरिएको हुन्छ।
किन आवश्यक छ प्राङ्गारिक खेती?
विज्ञहरूका अनुसार प्राङ्गारिक खेतीले:
- माटोको उर्वराशक्ति बढाउँछ
- वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्छ
- मानव स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ
- दीगो कृषि प्रणाली विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ
कसरी सुरु गर्ने प्राङ्गारिक खेती?
प्राङ्गारिक खेती सुरु गर्नु दीर्घकालीन प्रक्रिया हो। सामान्यतया २ देखि ३ वर्षको अन्तरिम अवधिपछि मात्र पूर्ण प्राङ्गारिक प्रमाणपत्र प्राप्त हुन्छ।
मुख्य अभ्यासहरू:
- माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थ (५% भन्दा बढी) कायम गर्ने
- गोठे मल, हरियो मल र कम्पोष्टको प्रयोग बढाउने
- गड्यौले मल (vermicompost) र जैविक मल प्रयोग गर्ने
- गाईवस्तुको पिसाब (गहुँत) संरक्षण गरी प्रयोग गर्ने
- कोसेबाली (दलहन) समावेश गरी घुम्ती बाली प्रणाली अपनाउने
रोग–कीरा व्यवस्थापन कसरी गर्ने?
प्राङ्गारिक खेतीमा रासायनिक विषादी प्रयोग नगरी वैकल्पिक उपाय अपनाइन्छ:
- निम, तुलसी, लेमनग्रासजस्ता वनस्पति प्रयोग गर्ने
- फेरोमेन ट्र्याप तथा बत्ती पासो प्रयोग गर्ने
- रोगी बोट तथा कीरालाई हातैले हटाउने
- जैविक विषादी (जस्तै पाइरिथ्रिन्स, जीवातु) प्रयोग गर्ने
प्रमाणीकरणका लागि आवश्यक सर्तहरू
प्राङ्गारिक खेतीलाई आधिकारिक मान्यता दिन प्रमाणीकरण आवश्यक हुन्छ। यसका लागि:
- किसान समूह गठन गर्ने
- आन्तरिक निरीक्षण प्रणाली लागू गर्ने
- उत्पादन प्रक्रिया रेकर्ड राख्ने
- कम्तीमा ३ वर्षसम्म रासायनिक मल तथा विषादी प्रयोग नगर्ने
- खेतलाई प्रदूषणबाट जोगाउने
अन्य महत्वपूर्ण उपायहरू
- पानी व्यवस्थापनका लागि पोखरी निर्माण गर्ने
- आफ्नै प्राङ्गारिक बीउ उत्पादन गर्ने
- माटो संरक्षण र भू–क्षय नियन्त्रण गर्ने
- नियमित रूपमा खेतबारी निरीक्षण गर्ने
निष्कर्ष
प्राङ्गारिक खेती केवल उत्पादन विधि मात्र नभई स्वस्थ जीवनशैली र वातावरण संरक्षणको महत्वपूर्ण आधार हो। बढ्दो बजार माग र उपभोक्ताको विश्वास जित्नका लागि प्राङ्गारिक खेती र यसको प्रमाणीकरण आजको आवश्यकता बन्दै गएको छ।
