काठमाडौं । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा च्याउ खेतीप्रति किसानहरूको आकर्षण उल्लेख्य रूपमा बढ्दै गएको छ। कम लगानीमा राम्रो आम्दानी दिन सक्ने भएकाले च्याउ खेतीलाई वैकल्पिक आयआर्जनको भरपर्दो माध्यमका रूपमा लिइन्छ। च्याउ वास्तवमा ढुसीबाट उत्पादन हुने पोषणयुक्त खाद्य पदार्थ हो, जसको व्यावसायिक खेती अहिले देशका विभिन्न भागमा फैलिँदै गएको छ।
च्याउका प्रकार र विशेषता
नेपालमा गोब्रे च्याउ, कन्ये च्याउ, सेतो च्याउ र रातो च्याउ प्रमुख रूपमा खेती गरिन्छ। सेतो च्याउ धागो जस्तो सेतो रेशा भएको ढुसीबाट विकसित भई पछि छाता आकारमा परिणत हुन्छ भने रातो च्याउलाई सुकाएर औषधीय रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
उपयुक्त वातावरण
च्याउ खेतीका लागि २०–३० डिग्री सेल्सियस तापक्रम र ८०–९० प्रतिशत सापेक्षिक आर्द्रता आवश्यक हुन्छ। केही जातका लागि फरक तापक्रम आवश्यक पर्छ, जस्तै रातो च्याउका लागि २५–२८ डिग्री सेल्सियस उपयुक्त मानिन्छ। कोठामा राम्रो हावा आवागमन र मध्यम उज्यालो हुनु अनिवार्य हुन्छ।
खेतीका लागि आवश्यक सामग्री
च्याउ उत्पादनका लागि धानको पराल, गहुँको छ्वाली, मकैको खोस्टा, काठको धूलो लगायतका सामग्री प्रयोग गर्न सकिन्छ। गोब्रे च्याउको लागि कम्पोष्ट मल तयार गरी ब्याड बनाएर खेती गरिन्छ भने कन्ये च्याउ परालमा सजिलै उत्पादन गर्न सकिन्छ।
उत्पादन क्षमता
सामान्यतया ५ केजी सुक्खा परालबाट ४–६ केजीसम्म च्याउ उत्पादन गर्न सकिन्छ। एक टन कम्पोष्टबाट २००–३०० केजीसम्म ताजा च्याउ उत्पादन हुने देखिएको छ।
रोग तथा कीरा व्यवस्थापन
च्याउ खेतीमा सरसफाइ अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। खैरो ब्याक्टेरिया, हरियो ढुसी, ट्रफल रोग जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। अत्यधिक आर्द्रता र हावा नचल्दा रोग फैलिने सम्भावना बढ्छ।
नियन्त्रणका लागि:
- कोठा सफा राख्ने
- सन्तुलित आर्द्रता कायम गर्ने
- आवश्यक परे फर्मालिन वा बेभिस्टिन प्रयोग गर्ने
झिङ्गा र सुलसुले जस्ता किराले पनि असर पुर्याउने भएकाले आवश्यक कीटनाशक प्रयोग गर्नुपर्छ।
खेती प्रविधि
पराललाई टुक्रा पारेर भिजाउने, सफा गर्ने र प्लाष्टिक झोलामा तह–तहमा बीउ राखेर खेती सुरु गरिन्छ। बीउ रोपेपछि अँध्यारो कोठामा २–३ हप्ता राखिन्छ। ढुसी फैलिसकेपछि झोला चिरेर उचित चिस्यान र हावापानीमा राख्दा ५–७ दिनमै च्याउ टिप्न तयार हुन्छ।
भण्डारण र बजार
च्याउ सकेसम्म ताजा प्रयोग गर्नुपर्छ। फ्रिजमा ३–४ दिनसम्म राख्न सकिन्छ। राम्रो व्यवस्थापन गरिएको अवस्थामा २–३ महिनासम्म उत्पादन लिन सकिन्छ।
