काठमाडौं l पछिल्लो समय स्वास्थ्यप्रति सचेतना बढ्दै जाँदा नेपालमा अर्ग्यानिक (जैविक) खेतीप्रति आकर्षण बढिरहेको छ। तर उत्पादनलाई बजारमा विश्वसनीय बनाउन जैविक प्रमाणीकरण (Organic Certification) आवश्यक हुने भएकाले किसान तथा व्यवसायीहरू यस प्रक्रियाबारे जान्न इच्छुक देखिन्छन्।
जैविक प्रमाणीकरण भनेको के हो?
जैविक प्रमाणीकरण भनेको जैविक विधिबाट उत्पादन गरिएको कृषिजन्य वस्तु वा खाद्य पदार्थलाई आधिकारिक रूपमा प्रमाणित गर्ने प्रक्रिया हो। यसले बिउ आपूर्तिकर्ता, किसान, खाद्य प्रशोधनकर्ता, होटल तथा खुद्रा विक्रेतासम्मलाई समेट्छ।
प्रमाणीकरण कसले गर्छ?
प्रमाणीकरणको काम देशअनुसार सरकारी निकाय वा निजी संस्थाहरूले गर्छन्। नेपालमा भने विभिन्न निजी संघसंस्थाहरूले जैविक प्रमाणीकरण सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्।
मापदण्ड के–के छन्?
जैविक प्रमाणीकरणका लागि उत्पादनदेखि बजारसम्मका सम्पूर्ण चरणहरूमा निश्चित मापदण्ड पालना गर्नुपर्छ। जसमा उत्पादन प्रक्रिया, भण्डारण, प्रशोधन, प्याकिङ र ढुवानी समावेश छन्।
मुख्य मापदण्डहरू:
- रासायनिक मल, कीटनाशक तथा कृत्रिम पदार्थ प्रयोग नगर्ने
- मानवीय फोहोरजन्य मल प्रयोग नगर्ने
- कम्तीमा ३ वर्षदेखि रसायन प्रयोग नभएको जमिनमा खेती गर्ने
- उत्पादन र बिक्रीको अभिलेख राख्ने
- नियमित निरीक्षण र अनुगमन हुने
- जैविक र अजैविक उत्पादन छुट्टै राख्ने
किन आवश्यक छ प्रमाणीकरण?
जैविक प्रमाणीकरणले उपभोक्तालाई गुणस्तरीय र सुरक्षित खाद्यान्न सुनिश्चित गर्छ। साथै बजारमा हुने ठगी तथा गलत दाबीलाई रोक्दै स्वस्थ व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्न मद्दत गर्दछ।
प्रमाणीकरण प्रक्रिया कसरी हुन्छ?
जैविक प्रमाणीकरण प्राप्त गर्न सामान्यतया निम्न पाँच चरण पार गर्नुपर्छ:
१. दर्ता तथा आवेदन
प्रमाणीकरण संस्थामा दर्ता गरी आवेदन फारम, सहमति पत्र र जैविक उत्पादन योजना तयार गर्नुपर्छ। साथै उत्पादन विवरण, प्रयोग गरिएका सामग्री, माटो–पानी परीक्षण, नक्सा लगायत कागजात पेश गर्नुपर्छ।
२. आवेदन समीक्षा
प्रमाणीकरण निकायले आवेदनको पूर्णता र मापदण्ड अनुरूप भए–नभएको जाँच गर्छ। योग्य देखिएमा निरीक्षणका लागि प्रक्रिया अघि बढाइन्छ।
३. स्थलगत निरीक्षण
निरीक्षकले खेत वा उद्योग स्थलमै पुगेर वास्तविक अवस्था मूल्याङ्कन गर्छन्। यस क्रममा अन्तर्वार्ता र प्राविधिक परीक्षणसमेत गरिन्छ।
४. सहायक समीक्षा
थप विवरण आवश्यक परेमा अतिरिक्त समीक्षा गरिन्छ, जसले निर्णय प्रक्रियालाई थप मजबुत बनाउँछ।
५. अन्तिम निर्णय
सबै प्रतिवेदनको मूल्याङ्कनपछि प्रमाणीकरण निकायले प्रमाणपत्र जारी गर्छ। यसमा कम्पनी विवरण, उत्पादन वर्ग र प्रमाणित वस्तुहरूको सूची समावेश हुन्छ।
कति समय लाग्छ?
सम्पूर्ण प्रक्रिया पूरा हुन सामान्यतया ४ हप्तादेखि १२ हप्तासम्म समय लाग्ने गर्दछ।
निष्कर्ष
जैविक प्रमाणीकरणले उत्पादनको गुणस्तर सुनिश्चित गर्नुका साथै उत्पादक र उपभोक्ताबीच विश्वासको सम्बन्ध स्थापित गर्छ। बढ्दो बजार प्रतिस्पर्धामा टिक्न र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्न पनि यो प्रक्रिया अपरिहार्य बन्दै गएको छ।
