नेपाल सरकार, स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय अन्तर्गत परिवार कल्याण महाशाखाले बालबालिकालाई १३ वटा घातक संक्रामक रोगहरूबाट सुरक्षित राख्न राष्ट्रिय खोप तालिका (National Immunization Schedule) लागु गरेको छ। नेपालभरका सरकारी स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र तथा खोप केन्द्रहरूबाट यी सबै खोपहरू बालबालिकालाई पूर्णतया निःशुल्क प्रदान गरिन्छ।
द्रुत अवलोकन (Quick Overview)
- कार्यक्रम: राष्ट्रिय विस्तारित खोप कार्यक्रम (Expanded Program on Immunization – EPI)
- रोकथाम गरिने १३ रोगहरू: क्षयरोग (TB), भ्यागुते रोग (Diphtheria), लहरेखोकी (Pertussis), धनुष्टंकार (Tetanus), हेपाटाइटिस बी, हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बी, पोलियो (Polio), निमोनिया/मेनिन्जाइटिस (PCV), रोटा भाइरस (पखाला), दादुरा (Measles), रुबेला (Rubella), जापानी इन्सेफ्लाइटिस (JE), र टाइफाइड (Typhoid)
- उमेर समूह: जन्मेको तुरुन्तैदेखि १५ महिनासम्म (र किशोरीहरूका लागि HPV खोप)
- सरकारी दस्तुर: १००% निःशुल्क (Free of Cost)
- सेवा स्थल: सबै सरकारी अस्पताल, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, स्वास्थ्य चौकी र मासिक खोप क्लिनिकहरू
नेपाल राष्ट्रिय खोप तालिका (उमेर अनुसारको विवरण)
| उमेर (Age) | खोपको नाम | बचावट गर्ने रोग | मात्रा र दिने तरिका |
|---|---|---|---|
| जन्मेको तुरुन्तै | बिसिजी (BCG) | क्षयरोग (Tuberculosis) | १ मात्रा (दायाँ पाखुराको छालाभित्र – ID) |
| ६ हप्तामा | पेन्टाभ्यालेन्ट १, रोटा १, ओपीभी १, पिसिभी १ | भ्यागुते रोग, लहरेखोकी, धनुष्टंकार, हेपाटाइटिस बी, हिब, रोटा पखाला, पोलियो, निमोनिया | पेन्टा र पिसिभी (सुई – तिघ्रामा), रोटा र ओपीभी (मुखबाट थोपा) |
| १० हप्तामा | पेन्टाभ्यालेन्ट २, रोटा २, ओपीभी २, पिसिभी २ | माथि उल्लिखित रोगहरूको दोस्रो मात्रा सुरक्षा | पेन्टा र पिसिभी (सुई), रोटा र ओपीभी (मुखबाट थोपा) |
| १४ हप्तामा | पेन्टाभ्यालेन्ट ३, ओपीभी ३, एफआईपीभी १ | रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता मजबुत पार्ने तेस्रो मात्रा | पेन्टा र एफआईपीभी (सुई), ओपीभी (मुखबाट थोपा) |
| ९ महिनामा | दादुरा-रुबेला (MR) १, पिसिभी ३, एफआईपीभी २ | दादुरा, रुबेला, निमोनिया तथा पोलियोको पूर्ण सुरक्षा | एमआर, पिसिभी र एफआईपीभी (सुई) |
| १२ महिनामा | जापानी इन्सेफ्लाइटिस (JE) | जापानी इन्सेफ्लाइटिस (मस्तिष्क ज्वरो) | १ मात्रा (सुई) |
| १५ महिनामा | दादुरा-रुबेला (MR) २, टाइफाइड कन्जुगेट (TCV) | दादुरा-रुबेला दोस्रो मात्रा र टाइफाइड ज्वरो | एमआर र टिसिभी (सुई) |
| किशोरी उमेर (१०-१४ वर्ष) | एचपीभी (HPV) खोप | पाठेघरको मुखको क्यान्सर (Cervical Cancer) | तोकिएको अभियान अनुसार २ मात्रा (सुई) |
अभिभावकहरूले ध्यान दिनुपर्ने महत्वपूर्ण कुराहरू
- खोप छुटेमा के गर्ने (Catch-up Vaccination)? यदि कुनै कारणवश तोकिएको मितिमा खोप लगाउन छुट्यो भने पनि नआत्तिनुहोस्। नजिकको स्वास्थ्य चौकीमा जतिसक्दो चाँडो सम्पर्क गरी ‘क्याच-अप’ तालिका अनुसार बाँकी खोप लगाउन सकिन्छ। ५ वर्ष मुनिका सबै बालबालिकाले छुटेका खोप लगाउन पाउँछन्।
- सामान्य असरहरू: खोप लगाएपछि हल्का ज्वरो आउनु, सुई लगाएको ठाउँ रातो हुनु वा हल्का सुन्निनु सामान्य र स्वाभाविक प्रक्रिया हो। यसको अर्थ शरीरले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्दैछ भन्ने बुझिन्छ। अत्यधिक ज्वरो वा समस्या देखिए स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नुहोस्।
- पूर्ण खोप सुनिश्चितता प्रमाणपत्र: १५ महिनाभित्रका सबै खोप पूरा गरेपछि स्थानीय पालिका/वडाले बालबालिकालाई ‘पूर्ण खोप सुनिश्चितता प्रमाणपत्र’ प्रदान गर्दछ, जुन दीर्घकालीन रूपमा अति आवश्यक हुन्छ।
सम्पर्क तथा आधिकारिक निकायहरू
- स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय, परिवार कल्याण महाशाखा: ०१-५३६२६४४ / ०१-५३६२१५५
- बाल स्वास्थ्य तथा खोप शाखा: टेकु, काठमाडौं | dohs.gov.np
- राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिक्षा, सूचना तथा सञ्चार केन्द्र (NHEICC): nheicc.gov.np
