नेपालमा बालबालिकाको कानुनी पहिचान, नागरिक अधिकार र आधारभूत स्वास्थ्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न जन्म दर्ता र खोप कार्ड दुई अनिवार्य आधारशिला हुन्। व्यक्तिगत घटना दर्ता ऐन, २०७६ अनुसार शिशु जन्मेको ३५ दिनभित्र वडा कार्यालयमा निःशुल्क जन्म दर्ता गराउनु पर्छ भने स्वास्थ्य संस्थाबाट प्राप्त खोप कार्डले शिशुको सम्पूर्ण स्वास्थ्य र वृद्धि विकासको अभिलेख प्रमाणित गर्दछ।
द्रुत अवलोकन (Quick Overview)
- जन्म दर्ता गर्ने निकाय: सम्बन्धित स्थानीय तहको वडा कार्यालय (पञ्जीकरण शाखा)
- खोप कार्ड जारी गर्ने निकाय: सरकारी प्रसूति अस्पताल, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र वा स्थानीय स्वास्थ्य चौकी
- जन्म दर्ता समयसीमा: शिशु जन्मेको ३५ दिनभित्र पूर्णतया निःशुल्क (३५ दिन कटेमा स्थानीय कानुन अनुसार जरिवाना)
- अनलाइन पूर्व-फाराम: public.donidcr.gov.np मार्फत वडा कार्यालयका लागि टोकन लिन सकिने
- खोप कार्डको प्रयोग: विद्यालय भर्ना, बालपोषण भत्ता (Child Grant), राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा विदेश अध्ययन/भिसा प्रयोजन
जन्म दर्ता प्रक्रिया र आवश्यक कागजातहरू
- अस्पतालको जन्म प्रमाणपत्र (Birth Certificate): अस्पताल वा बर्थिङ सेन्टरमा शिशु जन्मिँदा अस्पतालले जारी गरेको जन्म प्रमाणपत्र वा डिस्चार्ज स्लिप। यदि घरमै जन्म भएको भए स्थानीय वडाले तयार पार्ने साक्षी मुचुल्का।
- आमाबुबाको नागरिकता: आमा र बुबा दुवैको नेपाली नागरिकता प्रमाणपत्रको सक्कल र प्रतिलिपि।
- विवाह दर्ता प्रमाणपत्र: आमाबुबाको आधिकारिक विवाह दर्ता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि।
- वडामा निवेदन: तोकिएको व्यक्तिगत घटना दर्ता अनुसूची फाराम भरी वडा कार्यालयमा पेश गर्ने। वडा सचिव/पञ्जिकाधिकारीले सोही दिन जन्म दर्ता प्रमाणपत्र जारी गर्दछन्।
बालबालिका खोप कार्ड (Child Immunization Card) को महत्त्व
| क्षेत्र | खोप कार्डको भूमिका तथा अनिवार्यता |
|---|---|
| स्वास्थ्य सुरक्षा | जन्मेदेखि १५ महिनासम्मका १३ वटा घातक रोगविरुद्धका सबै खोपको मात्रा, मिति र ब्याच नम्बर अभिलेखीकरण हुन्छ। |
| बालपोषण भत्ता | नेपाल सरकारले लक्षित जिल्ला तथा दलित समुदायका बालबालिकालाई दिने मासिक बालपोषण भत्ता पाउन खोप कार्ड र जन्म दर्ता अनिवार्य छ। |
| विद्यालय भर्ना | प्रारम्भिक बालविकास (ECED) र आधारभूत विद्यालय तहमा भर्ना गर्दा बालबालिकाले पूर्ण खोप पाएको खोप कार्ड माग्ने कानुनी व्यवस्था छ। |
| विदेश यात्रा तथा भिसा | विदेश अध्ययन, भ्रमण वा परिवार पुनर्मिलन भिसा आवेदन गर्दा स्वास्थ्य सेवा विभागबाट खोप प्रमाणीकरण (Vaccine Certificate) लिन खोप कार्ड सक्कल हुनुपर्छ। |
खोप कार्ड हराएमा के गर्ने?
यदि शिशुको खोप कार्ड हराएमा वा च्यातिएमा आत्तिनु पर्दैन। शिशुले खोप लगाएको सम्बन्धित स्वास्थ्य चौकी वा नगर स्वास्थ्य केन्द्रमा सम्पर्क गर्नुहोस्। स्वास्थ्य संस्थाको ‘खोप दर्ता रजिष्टर’ (EPI Register) मा बच्चाको नाम, जन्ममिति र खोप विवरण सुरक्षित हुन्छ। त्यहाँबाट खोप प्रमाणित गरी नयाँ खोप कार्डको प्रतिलिपि (Duplicate Immunization Card) निःशुल्क प्राप्त गर्न सकिन्छ।
सम्पर्क तथा आधिकारिक निकायहरू
- राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभाग (DoNIDCR): ०१-४२००८९४ / ०१-४२००८९५ | donidcr.gov.np
- परिवार कल्याण महाशाखा, खोप शाखा (DoHS): ०१-५३६२६४४ | dohs.gov.np
- स्थानीय वडा कार्यालयहरू: देशभरका ७५३ वटै स्थानीय तहका ६,७४३ वडा कार्यालयहरू
