काठमाडौं। अनलाइन सेवा, बैंकिङ, सामाजिक सञ्जाल र सरकारी फाराम प्रयोग गर्दा नक्कली वेबसाइट तथा सन्देशबाट ठगी हुने जोखिम रहन्छ। नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरोले अप्रत्याशित लिंक नखोल्न, व्यक्तिगत विवरण नबाँड्न र चिनजानकै खाताबाट रकम मागिएमा फोन गरेर पुष्टि गर्न सुझाव दिएको छ।
पहिलो, सरकारी वा संस्थागत वेबसाइट खोल्दा नामको हिज्जे र डोमेन ध्यानपूर्वक जाँच्नुहोस्। सन्देशमा आएको लिंकमा क्लिक गर्नुभन्दा सम्बन्धित संस्थाको ठेगाना आफैं टाइप गरेर खोल्नु सुरक्षित हुन्छ। ताला चिन्ह वा HTTPS देखिनु मात्रै साइट आधिकारिक भएको प्रमाण होइन।
दोस्रो, चिठ्ठा, विदेशबाट उपहार, रोजगारी वा पुरस्कारको नाममा पहिले पैसा तिर्न भनिए सावधान हुनुहोस्। तुरुन्त निर्णय गर्न दबाब दिने सन्देश, असामान्य छुट, हतार गराउने भाषा, अज्ञात प्रेषक र अपरिचित फाइलप्रति सतर्क रहनुहोस्।
तेस्रो, पासवर्ड लामो, अनुमान गर्न गाह्रो र प्रत्येक खाताका लागि फरक राख्नुहोस्। इमेल, सामाजिक सञ्जाल र सम्भव हुने अन्य खातामा दुई-चरण प्रमाणीकरण वा बहु-कारक प्रमाणीकरण (2FA/MFA) सक्रिय गर्नुहोस्। यसले पासवर्ड अरूले थाहा पाए पनि खातामा प्रवेश गर्न थप अवरोध दिन्छ।
चौथो, OTP, पासवर्ड, बैंकिङ PIN वा गोप्य फोटो तथा भिडियो कसैलाई नदिनुहोस्। परिचित व्यक्तिको खाताबाट पैसा मागिएको सन्देश आए पनि त्यसैमा विश्वास नगरी पहिल्यै थाहा भएको फोन नम्बरमा सम्पर्क गरेर पुष्टि गर्नुहोस्। सार्वजनिक Wi-Fi मा बैंकिङ कारोबार वा संवेदनशील विवरण आदानप्रदान नगर्नुहोस्।
पाँचौँ, मोबाइल, कम्प्युटर, ब्राउजर र एपहरू अद्यावधिक राख्नुहोस्। महत्त्वपूर्ण फाइलको सुरक्षित ब्याकअप राख्नुहोस्। शंकास्पद लिंक खोलेको वा खातामा अनधिकृत पहुँच भएको आशंका भए पासवर्ड परिवर्तन गर्नुहोस्, सक्रिय सत्र बन्द गर्नुहोस् र सम्बन्धित सेवाको आधिकारिक सहायता केन्द्र वा साइबर ब्यूरोसँग सम्पर्क गर्नुहोस्।
अनलाइन ठगी वा साइबर अपराधसम्बन्धी समस्या परे नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरोका आधिकारिक सम्पर्क माध्यम प्रयोग गर्न सकिन्छ। रकम पठाउन वा व्यक्तिगत विवरण दिन दबाब परे तुरुन्त निर्णय नगरी, सन्देश र कारोबारसम्बन्धी प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस्।
- अज्ञात लिंक वा फाइल नखोल्नुहोस् र वेबसाइटको डोमेन जाँच्नुहोस्।
- OTP, पासवर्ड र बैंकिङ PIN गोप्य राख्नुहोस्; रकम माग्ने सन्देश फोन गरेर पुष्टि गर्नुहोस्।
- प्रत्येक खातामा फरक बलियो पासवर्ड र उपलब्ध भए बहु-कारक प्रमाणीकरण प्रयोग गर्नुहोस्।
- डिभाइस तथा एप अद्यावधिक राख्नुहोस् र महत्त्वपूर्ण फाइलको ब्याकअप बनाउनुहोस्।
स्रोत: सम्बन्धित सरकारी/आधिकारिक निकायका सार्वजनिक विवरण तथा कम्तीमा दुई स्वतन्त्र विश्वसनीय स्रोतबाट गरिएको तथ्य परीक्षण।
