नेपालमा मुद्रास्फीति कसरी मापन हुन्छ? उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्क बुझ्ने तरिका

नेपाल राष्ट्र बैंकको जनकपुरस्थित भवनको बाहिरी दृश्य — प्रतिनिधिमूलक तस्बिर
नेपाल राष्ट्र बैंकको जनकपुरस्थित भवन। प्रतिनिधिमूलक तस्बिर। फोटो: Steffen Gauger / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
गति:
0:00
--:--0%
मेरो न्युज →

बजारमा कुनै एउटा सामानको मूल्य बढेको देखिनु र देशको समग्र मुद्रास्फीति बढ्नु एउटै कुरा होइन। मुद्रास्फीति बुझ्न घरपरिवारले प्रयोग गर्ने विभिन्न वस्तु तथा सेवाको प्रतिनिधि डालोको लागत समयसँगै कसरी बदलियो भन्ने हेर्नुपर्छ। नेपालमा यसको मुख्य मापन उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कका आधारमा गरिन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार हालको उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कको डालोमा ५२५ वस्तु तथा सेवा समावेश छन्। तिनको मूल्य वस्तुको प्रकृति र मूल्य परिवर्तनको आवृत्तिअनुसार साप्ताहिक, मासिक वा त्रैमासिक रूपमा संकलन गरिन्छ। देशभरिका ७७ जिल्लाका ८७ बजार केन्द्रबाट प्राप्त मूल्यका आधारमा सूचकाङ्क तयार हुन्छ।

  • मुद्रास्फीति उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कमा आएको वार्षिक बिन्दुगत परिवर्तनबाट मापन गरिन्छ।
  • नेपालको हालको सूचकाङ्कमा ५२५ वस्तु तथा सेवा समावेश छन्।
  • मूल्य तथ्यांक ७७ जिल्लाका ८७ बजार केन्द्रबाट संकलन गरिन्छ।
  • हालको आधार वर्ष २०८०/८१ हो र वस्तु तथा सेवाको भार घरपरिवारको खर्चका आधारमा निर्धारण गरिएको छ।
  • समग्र मुद्रास्फीति सबै वस्तुको मूल्य एउटै दरले बढेको भन्ने होइन।

मुद्रास्फीति र उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्क के हुन्?

मुद्रास्फीति भनेको अर्थतन्त्रमा वस्तु तथा सेवाको समग्र मूल्यस्तर बढ्ने अवस्था हो। उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कले सामान्य घरपरिवारले खरिद गर्ने प्रतिनिधि वस्तु तथा सेवाको डालोको लागतमा आएको परिवर्तन मापन गर्छ। त्यसैले कुनै एउटा तरकारी, इन्धन वा कपडाको मूल्य बढ्दैमा देशको समग्र मुद्रास्फीति त्यही अनुपातमा बढेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

सूचकाङ्कमा राखिएका सबै वस्तुको प्रभाव समान हुँदैन। घरपरिवारको कुल खर्चमा कुनै वस्तु वा समूहको हिस्सा ठूलो छ भने समग्र सूचकाङ्कमा त्यसको भार पनि बढी हुन्छ। यही कारणले उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कलाई भारित सूचकाङ्कका रूपमा गणना गरिन्छ।

नेपालमा मूल्य तथ्यांक कसरी संकलन हुन्छ?

नेपाल राष्ट्र बैंकले हालको उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्कका लागि आधार वर्ष २०८०/८१ निर्धारण गरेको छ। सूचकाङ्कको डालो र त्यसमा रहेका वस्तु तथा सेवाको भार तय गर्दा राष्ट्रिय जीवनस्तर सर्वेक्षणको घरपरिवार खर्चसम्बन्धी तथ्यांक प्रयोग गरिएको छ।

वस्तुको प्रकृति र बजारमा मूल्य परिवर्तन हुने सम्भावित आवृत्तिअनुसार केही वस्तुको मूल्य साप्ताहिक, केहीको मासिक र केहीको त्रैमासिक रूपमा संकलन गरिन्छ। राष्ट्र बैंकको विवरणअनुसार मूल्य संकलन ७७ जिल्लाका ८७ बजार केन्द्रमा गरिन्छ। यसबाट राजधानी वा कुनै एक बजारको मूल्यलाई मात्र आधार मानेर राष्ट्रिय अवस्था निर्धारण गर्नुपर्ने हुँदैन।

हालको सूचकाङ्कमा खाद्य तथा पेय पदार्थ समूहको भार ३५.४९ प्रतिशत र गैरखाद्य तथा सेवाको भार ६४.५१ प्रतिशत छ। यसको अर्थ गैरखाद्य तथा सेवाको मूल्य परिवर्तनले समग्र सूचकाङ्कमा तुलनात्मक रूपमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ; तर वास्तविक असर प्रत्येक समूहभित्रका वस्तुको मूल्य र तिनको भारमा निर्भर हुन्छ।

प्रतिवेदन पढ्दा कुन कुरा छुट्याउने?

पहिलो, प्रतिवेदनले कुन अवधिको तथ्यांक समेटेको छ भन्ने हेर्नुहोस्। वार्षिक बिन्दुगत मुद्रास्फीतिले कुनै महिनाको सूचकाङ्कलाई अघिल्लो वर्षको सोही महिनासँग तुलना गर्छ। त्यसैले यो अघिल्लो महिनासँगको परिवर्तनभन्दा फरक हुन्छ।

दोस्रो, समग्र दरसँगै खाद्य तथा गैरखाद्य समूहको विवरण पनि पढ्नुहोस्। कुनै अवधिमा खाद्यान्नको मूल्य तीव्र गतिमा बढ्न सक्छ, जबकि यातायात, शिक्षा वा अन्य सेवाको मूल्य परिवर्तन कम हुन सक्छ। समग्र दरले यी फरक प्रवृत्तिको भारित औसत देखाउँछ।

तेस्रो, प्रदेशगत र सहरी–ग्रामीण विवरण उपलब्ध भए तिनलाई पनि हेर्नुहोस्। राष्ट्रिय औसतले सबै ठाउँका परिवारले समान मूल्यवृद्धि अनुभव गर्छन् भन्ने जनाउँदैन। बसोबास गर्ने स्थान र परिवारको खर्चको ढाँचा फरक हुँदा व्यक्तिगत अनुभव पनि फरक हुन सक्छ।

घरपरिवारले यो तथ्यांक कसरी उपयोग गर्ने?

आफ्नो मासिक खर्चलाई खाद्यान्न, आवास, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य शीर्षकमा छुट्याएर लेख्नु उपयोगी हुन्छ। केही महिनाको खर्च तुलना गर्दा समान वस्तु, समान परिमाण र समान अवधिको हिसाब राख्नुहोस्। बजारमा मूल्य तुलना गर्दा प्रति किलो, प्रति लिटर वा प्रति एकाइ लागत हेर्दा वास्तविक फरक बुझ्न सजिलो हुन्छ।

राष्ट्रिय मुद्रास्फीति दरलाई आफ्नो घरको खर्चसँग सीधै बराबर नठान्नुहोस्। परिवारको आकार, बसोबास गर्ने ठाउँ र खर्च गर्ने वस्तु फरक भएकाले व्यक्तिगत अनुभव राष्ट्रिय औसतभन्दा माथि वा तल हुन सक्छ। आधिकारिक दर बुझ्न राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदन र सूचकाङ्क मापनसम्बन्धी प्राविधिक विवरण हेर्नु राम्रो हुन्छ।

मुद्रास्फीतिको दर घट्नु भनेको सबै वस्तुको मूल्य घटेको भन्ने होइन। मूल्य अझै बढिरहेको हुन सक्छ, तर बढ्ने गति अघिल्लो अवधिभन्दा कम भएको हुन सक्छ। त्यसैले प्रतिवेदन पढ्दा दरसँगै सूचकाङ्कको अवधि, समूहगत विवरण र आधार वर्ष पनि जाँच्नुहोस्।

तस्बिर: नेपाल राष्ट्र बैंकको जनकपुरस्थित भवन। प्रतिनिधिमूलक तस्बिर। फोटो: Steffen Gauger / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

स्रोत: नेपाल राष्ट्र बैंकका उपभोक्ता मुद्रास्फीति मापनसम्बन्धी विवरण र प्राविधिक टिप्पणी तथा अन्तर्राष्ट्रिय सूचकाङ्क परिभाषाका आधारमा तयार गरिएको जानकारीमूलक लेख।

यो समाचार कस्तो लाग्यो? आफ्नो प्रतिक्रिया दिनुहोस्:

💬 पाठक टिप्पणी (Comments) 0

वा
टिप्पणीहरू लोड हुँदैछ...

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here