मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन २०५२ बमोजिम नेपालमा वस्तु तथा सेवाको खरिद-बिक्री कारोबारमा लाग्ने अप्रत्यक्ष करलाई मूल्य अभिवृद्धि कर (Value Added Tax – VAT) भनिन्छ। नेपालमा हाल भ्याटको एकल दर १३% कायम छ। कानुनले तोकेको वार्षिक कारोबार सीमा नाघेका वा अनिवार्य सूचीमा परेका व्यवसायीहरूले अनिवार्य रूपमा भ्याट दर्ता गरी मासिक रूपमा विवरण दाखिला गर्नुपर्दछ।
द्रुत अवलोकन (Quick Overview)
- नियामक निकाय: आन्तरिक राजस्व विभाग (IRD) तथा मातहतका कार्यालयहरू
- प्रचलित भ्याट दर: १३ प्रतिशत (13%)
- अनलाइन पोर्टल: taxpayerportal.ird.gov.np
- अनिवार्य दर्ता थ्रेसहोल्ड: वस्तुको हकमा वार्षिक रु. ५० लाख; सेवा वा मिश्रित कारोबारको हकमा वार्षिक रु. २० लाख
- विवरण बुझाउने म्याद: महिना समाप्त भएको २५ दिनभित्र (मासिक) वा तोकिएकाको हकमा चौमासिक
अनिवार्य भ्याट दर्ता हुनुपर्ने व्यवसायहरू
कारोबारको आकार जतिसुकै भए पनि देहायका व्यवसायहरू महानगरपालिका वा उपमहानगरपालिका क्षेत्रमा सञ्चालन भएमा पहिलो दिनदेखि नै अनिवार्य भ्याटमा दर्ता हुनुपर्दछ:
- हार्डवेयर, सेनेटरी, मार्वल, टायल, र फर्निसिङ पसलहरू।
- विद्युतीय उपकरण (Electronics), कम्प्युटर, ल्यापटप, र मोबाइल फोनका आधिकारिक बिक्रेता।
- सवारी साधनका स्पेयर पार्ट्स तथा अटोमोबाइल पार्ट्स बिक्रेता।
- लेखापरीक्षण (Audit), कानुनी, इन्जिनियरिङ, वा व्यवस्थापन परामर्श सेवा प्रदायकहरू।
- मदिरा तथा बियरका थोक तथा खुद्रा बिक्रेताहरू।
भ्याट विवरणका प्रकारहरू (Types of VAT Returns)
- डेबिट विवरण (Debit Return): बिक्री भ्याट रकम खरिद भ्याटभन्दा बढी भएमा बाँकी रकम सरकारी राजस्वमा बुझाई दाखिला गरिने विवरण।
- क्रेडिट विवरण (Credit Return): खरिद भ्याट रकम बिक्री भ्याटभन्दा बढी भएमा अर्को महिना मिलान गर्न पाउने गरी देखाइने विवरण।
- शून्य विवरण (Zero Return): महिनाभर कुनै पनि खरिद वा बिक्री कारोबार नभएको अवस्थामा शून्य कारोबार देखाएर बुझाइने अनिवार्य विवरण।
चरणबद्ध मासिक भ्याट विवरण दाखिला प्रक्रिया
- खरिद तथा बिक्री खाता मिलान: महिनाभरिका प्रमाणित खरिद बिल र बिक्री बिलहरू जोडी कुल बिक्री कर र खरिद कर गणना गर्नुहोस्।
- करदाता पोर्टलमा लगइन: taxpayerportal.ird.gov.np मा गई VAT ट्याबमा ‘VAT Return’ छनोट गर्नुहोस्।
- करयोग्य तथा करमुक्त कारोबार प्रविष्टि: करयोग्य बिक्री, करमुक्त बिक्री, र खरिद रकम प्रविष्ट गर्नुहोस्। प्रणालीले कर दायित्व स्वतः गणना गर्दछ।
- कर भुक्तानी र विवरण सबमिसन: यदि कर बुझाउनुपर्ने छ भने बैंक वा डिजिटल बैंकिङबाट दाखिला गरी भौचर नम्बरसहित महिनाको २५ गतेभित्र विवरण सबमिट गर्नुहोस्।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (Frequently Asked Questions)
प्रश्न: कारोबार नभएको महिनामा पनि भ्याट विवरण बुझाउनुपर्छ?
उत्तर: अनिवार्य पर्छ। भ्याटमा दर्ता भइसकेपछि कारोबार नभए पनि २५ गतेभित्र अनलाइनबाट शून्य विवरण (Zero Return) बुझाउनै पर्छ। नबुझाएमा प्रति महिना रु. १,००० वा ०.१% जरिवाना लाग्दछ।
प्रश्न: समयमै भ्याट विवरण नबुझाए कति जरिवाना लाग्छ?
उत्तर: मूल्य अभिवृद्धि कर ऐनको दफा १९ बमोजिम म्याद नाघेको प्रत्येक महिना वा दिनका आधारमा तिर्नुपर्ने करको ०.१% प्रतिदिन वा प्रति विवरण रु. १,००० (जुन बढी हुन्छ) जरिवाना र वार्षिक १५% ब्याज लाग्दछ।
व्यवसायी सचेतना: भ्याट बिल जारी नगरी वस्तु तथा सेवा बिक्री गर्नु गम्भीर कानुनी अपराध हो। ग्राहकलाई सधैँ अनिवार्य भ्याट बिजक जारी गर्नुहोस्।
