वैदेशिक रोजगारी वा विदेशमा बसोबास गर्ने नेपाली नागरिकहरूले आर्जन गरेको विदेशी मुद्रा नेपालस्थित परिवार, आफन्त वा आफ्नै बैंक खातामा पठाउने कार्यलाई वैदेशिक विप्रेषण (Foreign Remittance) भनिन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको नियम अनुसार इजाजतपत्र प्राप्त बैंक तथा रेमिट्यान्स कम्पनीहरूमार्फत मात्र रकम पठाउनु कानुनी र सुरक्षित मानिन्छ।
द्रुत अवलोकन (Quick Overview)
- नियामक निकाय: नेपाल राष्ट्र बैंक (विदेशी विनिमय व्यवस्थापन विभाग)
- आधिकारिक पोर्टल: nrb.org.np
- प्रमुख कानुनी च्यानल: वाणिज्य बैंकहरू, विकास बैंकहरू, र राष्ट्र बैंकबाट इजाजतप्राप्त रेमिट्यान्स कम्पनीहरू
- विशेष कानुनी सुविधाहरू: मुद्दती निक्षेपमा थप १% ब्याज, सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) आबद्धता, र जलविद्युत/कम्पनीका आईपीओमा १०% आरक्षण कोटा
- अवैध माध्यम (चेतावनी): हुन्डी (Hundi) मार्फत कारोबार गर्नु सम्पत्ति शुद्धीकरण तथा विदेशी विनिमय ऐन अनुसार दण्डनीय अपराध
वैधानिक बैंकिङ च्यानलबाट रेमिट्यान्स पठाउँदा पाउने फाइदाहरू
- थप १% ब्याजदर सुविधा: वैधानिक विप्रेषणबाट प्राप्त रकम नेपालका बैंकहरूमा मुद्दती निक्षेप (Fixed Deposit) मा राख्दा सामान्य मुद्दतीभन्दा न्यूनतम १ प्रतिशत थप ब्याज प्राप्त हुन्छ।
- प्राथमिक शेयर (IPO) मा १०% आरक्षण: वैदेशिक रोजगारीमा रहेका र श्रम स्वीकृति लिएका नेपालीहरूका लागि नेपाल धितोपत्र बोर्डको नियम अनुसार हरेक सार्वजनिक निष्कासन (IPO) मा १० प्रतिशत सिट सुरक्षित गरिएको हुन्छ।
- सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) मा आबद्धता: वैदेशिक रोजगारीमा रहेका श्रमिकहरू औपचारिक रूपमा सामाजिक सुरक्षा कोषमा आबद्ध भई दुर्घटना, अशक्तता र पेन्सन सुविधा प्राप्त गर्न सक्दछन्।
- कानुनी सुरक्षा: बैंकबाट पठाएको रकम १००% सुरक्षित हुन्छ र चोरी, ठगी वा जफत हुने कुनै जोखिम हुँदैन।
हुन्डी (Hundi) किन पूर्णतया अवैध र जोखिमपूर्ण छ?
नेपालको विदेशी विनिमय (नियमित गर्ने) ऐन २०१९ र सम्पत्ति शुद्धीकरण (मनी लाउण्डरिङ) निवारण ऐन २०६४ अनुसार हुन्डी पूर्ण रूपमा गैरकानुनी हो। हुन्डी प्रयोग गर्दा देहायका गम्भीर परिणाम भोग्नुपर्छ:
- हुन्डीमा संलग्न रकम सरकारी निकायबाट जफत हुन सक्ने र बिचौलिया भागेमा रकम डुब्ने।
- हुन्डी कारोबारमा संलग्न व्यक्तिलाई विगो जफत गरी विगोको तीन गुणासम्म जरिवाना र कैद सजाय हुने।
- श्रम स्वीकृति, वैदेशिक रोजगार कल्याणकारी कोष, र सरकारी राहत सुविधाहरूबाट वञ्चित हुनुपर्ने।
नेपालबाट विदेशमा रकम पठाउने नियम (Outward Remittance)
नेपालबाट विदेशमा विदेशी मुद्रा पठाउन कडा कानुनी सीमा तोकिएको छ:
- शैक्षिक प्रयोजन: शिक्षा मन्त्रालयबाट जारी वैदेशिक अध्ययन अनुमतिपत्र (NOC) का आधारमा सम्बन्धित विश्वविद्यालय वा कलेजको बैंक खातामा मात्र ट्युसन फी र लिभिङ कस्ट पठाउन पाइन्छ।
- चिकित्सा उपचार: नेपालको मेडिकल बोर्डको सिफारिस अनुसार विदेशमा उपचार गराउन राष्ट्र बैंकको स्वीकृतिमा रकम पठाउन सकिन्छ।
- अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी कार्ड: वाणिज्य बैंकहरूबाट जारी हुने वार्षिक अधिकतम अमेरिकी डलर ५०० सम्मको प्रिपेड डलर कार्डमार्फत अनलाइन सफ्टवेयर वा सेवा खरिद गर्न सकिन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (Frequently Asked Questions)
प्रश्न: विदेशमा बसेरै नेपालमा बैंक खाता खोल्न सकिन्छ?
उत्तर: सकिन्छ। नेपालका अधिकांश वाणिज्य बैंकहरूले अनलाइन पोर्टल र भिडियो केवाइसी (v-KYC) मार्फत विदेशबाटै रेमिट्यान्स बचत खाता र मुद्दती खाता खोल्ने सुविधा दिएका छन्।
प्रश्न: रेमिट्यान्स पठाउँदा नेपालमा आयकर लाग्छ?
उत्तर: लाग्दैन। विदेशमा पसिना बगाएर कमाएको रकम बैंकिङ च्यानलबाट परिवारलाई पठाउँदा नेपालमा कुनै पनि थप आयकर लाग्दैन।
नागरिक सूचना: विदेशमा आर्जन गरेको आफ्नाे कमाइ सधैँ आधिकारिक बैंकिङ वा रेमिट्यान्स काउन्टरबाट मात्र पठाउनुहोस्। हुन्डीको प्रलोभनमा परी जीवनभरको कमाइ जोखिममा नपार्नुहोस्।
