जैविक खेती : माटो, मल, कीरा व्यवस्थापन र प्रमाणीकरणबारे किसानले के जान्नुपर्छ?

मेरोसाथ
-

कृषि ज्ञान | स्थायी सन्दर्भ सामग्री

जैविक खेतीलाई केवल ‘रासायनिक मल नहाल्ने खेती’ भनेर बुझ्नु अधुरो हुन्छ। यसको केन्द्रमा माटोको स्वास्थ्य, जैविक पदार्थ, पोषक तत्त्वको व्यवस्थापन, जैविक/प्राकृतिक स्रोतको उपयोग, कीरा–रोगको समन्वित व्यवस्थापन र उत्पादनको विश्वसनीयता हुन्छ। नेपाल सरकारको कृषि जैविक विविधता तथा वातावरणसम्बन्धी निकायले प्राङ्गारिक कृषिसम्बन्धी कानून, मापदण्ड र नियमन हेर्छ। FAO का २०२६ का नेपालसम्बन्धी सामग्रीले जैविक मल तथा Participatory Guarantee System (PGS) जस्ता अभ्यासले साना किसानलाई बजारसँग जोड्न सक्ने उदाहरण देखाएका छन्।

१. जैविक खेतीको आधार

जैविक खेतीको पहिलो आधार माटो हो। खेतबाट निरन्तर पोषक तत्त्व बाहिरिँदा त्यसको पुनःपूर्ति नगरे उत्पादन क्षमता घट्न सक्छ। कम्पोस्ट, गोठेमल, हरियो मल, बाली अवशेष, जैविक मल तथा उचित बाली चक्रले माटोमा जैविक पदार्थ बढाउन मद्दत गर्न सक्छ।

२. जैविक मल बनाउँदा

कच्चा गोबर वा अपूर्ण रूपमा कुहिएको सामग्री सिधै बालीमा हाल्नु सधैं उपयुक्त हुँदैन। राम्रोसँग व्यवस्थापन गरिएको कम्पोस्टमा ताप, चिस्यान, हावा र समयको भूमिका हुन्छ। किसानले स्रोत सामग्री, कम्पोस्ट बनाएको मिति र प्रयोग गरिएको मात्रा अभिलेख राखे भविष्यको उत्पादनसँग तुलना गर्न सजिलो हुन्छ।

३. ‘जैविक’ भन्दै कुनै पनि पदार्थ सुरक्षित हुँदैन

प्राकृतिक वा जैविक स्रोतबाट आएको पदार्थ पनि गलत मात्रा वा गलत समयमा प्रयोग गर्दा बाली, माटो वा मानव स्वास्थ्यमा समस्या ल्याउन सक्छ। त्यसैले जैविक इनपुटको लेबल, स्वीकृति, मात्रा र प्रयोग विधि हेर्नुपर्छ।

४. कीरा व्यवस्थापन

कीरा देखिनेबित्तिकै विषादी प्रयोग गर्नुको सट्टा खेत निरीक्षण, स्वस्थ बिरुवा, उचित दूरी, सरसफाइ, जैविक नियन्त्रण, यान्त्रिक उपाय र आवश्यक परे स्वीकृत जैविक/वनस्पतिजन्य उपायको संयोजन उपयोगी हुन्छ। लक्ष्य सबै कीरा समाप्त गर्नु होइन; आर्थिक क्षति हुने स्तरभन्दा तल व्यवस्थापन गर्नु हो।

५. बाली चक्र र विविधता

एकै बाली लगातार लगाउँदा केही रोग, कीरा र पोषक असन्तुलनको जोखिम बढ्न सक्छ। बाली चक्र, मिश्रित खेती र विभिन्न बालीको संयोजनले जोखिम फैलाउन मद्दत गर्छ। स्थानीय माटो र हावापानीअनुसार कुन बाली क्रम उपयुक्त हुन्छ भन्ने विषयमा प्राविधिक सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ।

६. प्रमाणीकरण किन महत्वपूर्ण?

बजारमा ‘organic’ भनेर लेख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। लक्षित बजार, उत्पादनको मापदण्ड र प्रमाणीकरण प्रणालीअनुसार आवश्यक अभिलेख तथा निरीक्षण फरक हुन सक्छ। FAO ले २०२६ मा नेपालका केही साना किसानका लागि PGS जस्ता समुदाय-आधारित प्रमाणीकरण अभ्यासले तेस्रो-पक्ष प्रमाणीकरणको तुलनामा पहुँचयोग्य विकल्प दिन सक्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यसको अर्थ सबै किसानका लागि एउटै प्रमाणीकरण विधि लागू हुन्छ भन्ने होइन।

७. जैविक खेतीमा उत्पादन घट्छ?

कुनै एकै उत्तर सबै बाली र स्थानमा लागू हुँदैन। संक्रमणकाल, माटोको प्रारम्भिक अवस्था, पोषण व्यवस्थापन, बाली, पानी र व्यवस्थापन सीपले परिणाम बदल्छ। त्यसैले ‘जैविक खेती गर्दा उत्पादन सधैं आधा हुन्छ’ वा ‘सधैं बढी हुन्छ’ जस्ता दाबीबाट बच्नुपर्छ।

८. किसानका लागि व्यावहारिक अभिलेख

  • बीउ र जातको नाम।
  • प्रयोग गरिएको मल/जैविक इनपुट र मात्रा।
  • रोग/कीरा देखिएको मिति र व्यवस्थापन उपाय।
  • सिँचाइ तथा मौसमको अवस्था।
  • उत्पादन र बिक्री मूल्य।
  • प्रमाणीकरण/समूहसम्बन्धी कागजात।

९. बजारलाई खेतीको भाग मान्ने

जैविक उत्पादनको अतिरिक्त लागत भए त्यसलाई बजारले मूल्य दिन्छ कि दिँदैन भन्ने कुरा पहिले बुझ्नुपर्छ। सहकारी, स्थानीय बजार, उपभोक्ता समूह, होटल/रेस्टुरेन्ट वा संस्थागत खरिदकर्तासँग सम्भावित माग बुझेर उत्पादनको आकार तय गर्नु उपयोगी हुन्छ।

निष्कर्ष

जैविक खेती सफल बनाउन माटोको स्वास्थ्य, पोषण, कीरा व्यवस्थापन, अभिलेख, विश्वसनीयता र बजारलाई एउटै प्रणालीमा जोड्नुपर्छ। ‘जैविक’ शब्दभन्दा पनि उत्पादन प्रक्रियाको प्रमाण र निरन्तरता महत्वपूर्ण हुन्छ।

स्रोत तथा सन्दर्भ

स्थायी सन्दर्भ: नयाँ कानून, मापदण्ड वा अनुसन्धान आएमा यही सामग्री अद्यावधिक गरिनेछ।

सम्बन्धित लेखहरूलेखकका अन्य लेखहरू