सागरनाथको विकासका सवाल: लालपुर्जा, शिक्षा र पूर्वाधार किन बने प्राथमिकता?

सर्लाहीको ईश्वरपुर नगरपालिका–४ अन्तर्गत पर्ने सागरनाथ क्षेत्रका सामाजिक कार्यकर्ता जनक लाल स्याङ्गवा स्थानीय सामाजिक, शैक्षिक तथा राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय हुनुहुन्छ। उहाँ श्री सागरनाथ उच्च माध्यमिक विद्यालयका अध्यक्ष हुनुहुन्छ भने राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) नेपालमा पनि सक्रिय सदस्य तथा नेताका रूपमा आबद्ध हुनुहुन्छ।

सागरनाथ क्षेत्रका नागरिकले लामो समयदेखि भोग्दै आएका ऐलानी जग्गाको लालपुर्जासम्बन्धी समस्या, शिक्षा, खानेपानी, कृषि, सिँचाइ, पूर्वाधार र वडा कार्यालयको सेवा प्रवाह स्थानीय विकासका प्रमुख सवाल हुन्। त्यस्तै, सामाजिक एकता, विविधताबीचको सहअस्तित्व तथा स्थानीय भाषा, संस्कृति र परम्पराको संरक्षण पनि क्षेत्रको समग्र विकाससँग जोडिएका महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। यिनै विषयमा जनक लाल स्याङ्गवासँग MeroSath ले गरेको कुराकानी:

जनक लाल स्याङ्गवासँग विशेष संवाद

प्रश्न १: सबैभन्दा पहिले आफ्नो सामाजिक तथा सार्वजनिक यात्राबारे बताइदिनुहोस्।

म सागरनाथ क्षेत्रसँग जोडिएर सामाजिक गतिविधि तथा स्थानीय सरोकारका विषयमा काम गर्दै आएको व्यक्ति हुँ। समाजका नागरिकले भोगिरहेका समस्या पहिचान गर्ने, सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउने र समाधानका लागि आवश्यक समन्वय तथा सहकार्य गर्ने कुरालाई मैले आफ्नो सार्वजनिक यात्राको महत्त्वपूर्ण पक्ष मानेको छु।

प्रश्न २: तपाईं विद्यालयको अध्यक्ष हुनुहुन्छ र राप्रपा नेपालमा पनि सक्रिय सदस्य तथा नेताका रूपमा आबद्ध हुनुहुन्छ। यी दुवै जिम्मेवारीलाई कसरी अघि बढाइरहनुभएको छ?

शिक्षा र राजनीति दुवै समाजसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका क्षेत्र हुन्। विद्यालयको जिम्मेवारीले शैक्षिक वातावरण सुधार र विद्यार्थीको भविष्यप्रति थप जिम्मेवार बनाउँछ। त्यस्तै, राजनीतिक तथा सामाजिक सहभागिताले नागरिकका समस्या, आवश्यकता र सार्वजनिक नीतिका विषयमा काम गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। यी दुवै क्षेत्रमा पारदर्शिता, जिम्मेवारी र जनताको सरोकारलाई प्राथमिकतामा राखेर अघि बढ्नुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता छ।

प्रश्न ३: तपाईंको विचारमा सागरनाथ क्षेत्रका अहिलेका प्रमुख विकासका आवश्यकता के–के हुन्?

सागरनाथ क्षेत्रका प्रमुख आवश्यकतामध्ये जग्गाको स्वामित्वसम्बन्धी समस्या, शिक्षा, खानेपानी, कृषि सिँचाइ, सडक तथा आधारभूत पूर्वाधार र युवाका लागि रोजगारीका अवसर महत्त्वपूर्ण छन्। विकास भनेको सडक र भवन निर्माण मात्र होइन। नागरिकले दैनिक जीवनमा सहज सेवा, सुविधा र अवसर प्राप्त गर्नु पनि विकासकै महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। त्यसैले स्थानीय आवश्यकतालाई पहिचान गरेर योजनाहरू तय गर्नुपर्छ।

प्रश्न ४: ऐलानी जग्गामा वर्षौंदेखि बसोबास गर्दै आएका नागरिकले लालपुर्जा नपाएको विषय लामो समयदेखि उठ्दै आएको छ। यसबारे तपाईंको धारणा के छ?

वर्षौंदेखि बसोबास गर्दै आएका नागरिकका लागि जग्गाको स्वामित्वसम्बन्धी अन्योल गम्भीर सरोकारको विषय हो। सागरनाथ क्षेत्रमा वि.सं. २०२२/२३ मा जग्गाको नापी प्रक्रिया सम्पन्न भएको थियो। त्यसपछि पनि विभिन्न समयमा पटक–पटक नापीका काम भएका छन्। तर अहिलेसम्म सागरनाथ क्षेत्रका नागरिकले जग्गासम्बन्धी आवश्यक कागजात तथा लालपुर्जा प्राप्त गर्न सकेका छैनन्।

अन्य धेरै स्थानका नागरिकले नापीपछि जग्गासम्बन्धी कागजात प्राप्त गरिसकेको अवस्थामा सागरनाथका नागरिकले अझै प्रतीक्षा गर्नुपर्ने कारण स्पष्ट हुन आवश्यक छ। नापी प्रक्रिया अघि बढिसक्दा पनि कागजात वितरणमा ढिलाइ हुनुको कारण पहिचान गरी सम्बन्धित निकायले समस्या समाधानका लागि पहल गर्नुपर्छ।

प्रश्न ५: लालपुर्जाको समस्या समाधानका लागि स्थानीय तह र सरकारी निकायले कस्ता कदम चाल्नुपर्छ?

यसका लागि स्थानीय तह, नापी कार्यालय, मालपोत कार्यालय तथा सम्बन्धित सरकारी निकायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ। नापी प्रक्रिया सम्पन्न हुनुका साथै त्यसपछि पनि पटक–पटक नापीका काम भएको अवस्थामा अब कागजात वितरणमा भइरहेको ढिलाइको वास्तविक कारण पहिचान गर्नुपर्छ। कुन प्रक्रिया बाँकी छ, प्राविधिक वा कानुनी समस्या कहाँ छ र कुन निकायबाट समाधान हुनुपर्ने हो भन्ने विषय स्पष्ट पारिनुपर्छ।

प्रभावित परिवारको विवरण व्यवस्थित गर्ने, आवश्यक कागजातको अवस्था जाँच गर्ने र प्रत्येक परिवारको प्रक्रियागत अवस्था जानकारी गराउने काम प्राथमिकताका साथ अघि बढाउनुपर्छ। नागरिकलाई अनावश्यक रूपमा सरकारी कार्यालय धाउनुपर्ने अवस्था अन्त्य गरी लालपुर्जा वितरणको प्रक्रिया यथाशीघ्र टुंग्याउन आवश्यक छ।

प्रश्न ६: श्री सागरनाथ उच्च माध्यमिक विद्यालयको अध्यक्षका रूपमा यहाँको शैक्षिक अवस्थालाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ?

विद्यालयको भौतिक संरचना महत्त्वपूर्ण भए पनि शिक्षाको गुणस्तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। शिक्षकको पर्याप्त उपलब्धता, नियमित पठनपाठन, विद्यार्थीको उपस्थिति, आवश्यक शैक्षिक सामग्री र अभिभावकको सक्रिय सहभागितामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। विद्यालय, शिक्षक, अभिभावक र समुदायबीचको सहकार्य बलियो बनाउन सके शैक्षिक वातावरण सुधार गर्न सकिन्छ। विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।

प्रश्न ७: सागरनाथ क्षेत्रमा खानेपानी र आधारभूत पूर्वाधारका क्षेत्रमा कस्ता सुधार आवश्यक छन्?

स्वच्छ र नियमित खानेपानी प्रत्येक नागरिकको आधारभूत आवश्यकता हो। खानेपानीका संरचना निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, तिनको नियमित सञ्चालन, पानीको गुणस्तर परीक्षण र समयमै मर्मतसम्भार पनि उत्तिकै आवश्यक छ। त्यस्तै, सडक तथा अन्य आधारभूत पूर्वाधारका योजना स्थानीय नागरिकको वास्तविक आवश्यकताका आधारमा छनोट हुनुपर्छ। निर्माण भएका संरचनाको गुणस्तर र दिगोपनामा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

प्रश्न ८: कृषि र सिँचाइमा निर्भर स्थानीय परिवारका समस्या समाधान गर्न के गर्न सकिन्छ?

कृषि स्थानीय अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार हो। किसानका लागि समयमा सिँचाइ सुविधा, आवश्यक कृषि सामग्रीमा सहज पहुँच, प्राविधिक परामर्श र उत्पादनको उचित बजार सुनिश्चित हुनु आवश्यक छ। सिँचाइ संरचनाको वर्तमान अवस्था पहिचान गरी आवश्यक मर्मत तथा विस्तार गर्नुपर्छ। किसानका वास्तविक समस्या र आवश्यकतालाई बुझेर कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके कृषि उत्पादन र किसानको आम्दानी सुधार गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।

प्रश्न ९: स्थानीय युवाको रोजगारी र विकास प्रक्रियामा सहभागिता बढाउन कस्ता पहल आवश्यक छन्?

युवालाई स्थानीय योजना निर्माणदेखि निर्णय प्रक्रियासम्म सहभागी गराउनुपर्छ। उनीहरूका लागि सीपमूलक तालिम, उद्यमशीलता विकास, खेलकुद तथा रोजगारीका अवसर विस्तार गर्न स्थानीय तह, शैक्षिक संस्था र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ। विदेश वा अन्य स्थानमा रहेर अनुभव र सीप हासिल गरेका युवाको ज्ञानलाई पनि स्थानीय विकाससँग जोड्न सकिन्छ। युवालाई अवसर र जिम्मेवारी दुवै प्रदान गर्न सके उनीहरूको क्षमता स्थानीय विकासमा उपयोग गर्न सकिन्छ।

प्रश्न १०: स्थानीय विकासका योजनामा पारदर्शिता र जनसहभागिता कसरी सुनिश्चित गर्न सकिन्छ?

कुन योजना किन छनोट गरियो, त्यसका लागि कति बजेट विनियोजन भयो, कामको प्रगति कस्तो छ र त्यसबाट कसले लाभ प्राप्त गर्छ भन्ने जानकारी नागरिकलाई खुला रूपमा उपलब्ध हुनुपर्छ। सार्वजनिक सुनुवाइ, नियमित प्रगति विवरण र प्रभावकारी गुनासो सुनुवाइको व्यवस्था हुन आवश्यक छ। नागरिकको सहभागिता योजना छनोटमा मात्र सीमित नभई कार्यान्वयन र अनुगमनसम्म निरन्तर रहनुपर्छ। यसले सार्वजनिक कामप्रति नागरिकको विश्वास बढाउन सहयोग गर्छ।

प्रश्न ११: तपाईंको विश्लेषणमा वडा कार्यालयको वर्तमान कार्यसम्पादन र सेवा प्रवाहको अवस्था कस्तो छ? सुधारका लागि के गर्न आवश्यक देख्नुहुन्छ?

मेरो विश्लेषणमा अहिले वडा कार्यालयको कार्यसम्पादन अपेक्षाअनुसार प्रभावकारी हुन सकेको छैन। वडा कार्यालय नागरिकसँग प्रत्यक्ष जोडिएको स्थानीय सरकारको महत्त्वपूर्ण निकाय भएकाले यसको सेवा प्रवाह सहज, छिटो, पारदर्शी र प्रभावकारी हुनुपर्छ।

नागरिकले सामान्य कामका लागि अनावश्यक झन्झट बेहोर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न आवश्यक छ। सेवाग्राहीका समस्या समयमै सम्बोधन गर्ने, जनप्रतिनिधि तथा कर्मचारीको जिम्मेवारी स्पष्ट बनाउने र सेवा प्रवाहलाई नागरिकमैत्री बनाउने विषयमा सुधार आवश्यक छ। वडा कार्यालयले नागरिकका आवश्यकता र गुनासोलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्नुपर्छ। सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा जवाफदेहिता, पारदर्शिता र प्रभावकारिता कायम हुनु आवश्यक छ।

प्रश्न १२: आगामी दिनमा सागरनाथको विकासका लागि तपाईंका प्रमुख प्राथमिकता र पहल के रहनेछन्?

स्थानीय नागरिकले उठाएका समस्यालाई सम्बन्धित निकायसम्म पुर्‍याउने, समाधानका लागि आवश्यक समन्वय गर्ने र शिक्षा तथा सामाजिक क्षेत्रमा सहकार्य बढाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विशेषगरी जग्गाको स्वामित्वसम्बन्धी समस्या समाधान, विद्यालयको शैक्षिक वातावरण सुधार, स्वच्छ खानेपानी, कृषि सिँचाइ तथा युवाका लागि अवसर सिर्जना गर्ने विषयमा निरन्तर पहल आवश्यक छ। साथै, वडा कार्यालयको सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउन र स्थानीय नागरिकका आवश्यकता सम्बोधन गर्न सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गर्नुपर्छ।

प्रश्न १३: सागरनाथ क्षेत्रको सामाजिक एकता, विविधताबीचको सहअस्तित्व र स्थानीय संस्कृति तथा परम्पराको संरक्षणका लागि कस्तो पहल आवश्यक देख्नुहुन्छ?

सागरनाथ क्षेत्र विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराले समृद्ध रहेको क्षेत्र हो। यहाँको विविधता नै हाम्रो सामाजिक पहिचान र विशेषता हो। त्यसैले विकासका हरेक गतिविधिमा सबै समुदायको समान सहभागिता, आपसी सम्मान र सहअस्तित्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

मेरो विचारमा समाजको वास्तविक विकास भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। विभिन्न समुदायबीचको आपसी सद्भाव, भाइचारा, सहयोग र एकताको भावना पनि उत्तिकै बलियो हुनुपर्छ। कुनै पनि समुदायले आफूलाई विकासको मूल प्रवाहबाट अलग भएको महसुस गर्नुहुँदैन।

त्यसैगरी, स्थानीय भाषा, कला, संस्कृति, रीतिरिवाज, चाडपर्व तथा परम्पराको संरक्षण र निरन्तरता आवश्यक छ। आधुनिकता र नयाँ पुस्ताको परिवर्तनशील सोचलाई आत्मसात् गर्दै आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो। यसका लागि स्थानीय सांस्कृतिक कार्यक्रम, परम्परागत कला तथा सीपको प्रवर्द्धन र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृतिसँग जोड्ने गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

विशेषगरी बालबालिका तथा युवालाई स्थानीय संस्कृति, इतिहास र सामाजिक पहिचानबारे जानकारी गराउनुपर्छ। अग्रज पुस्तासँग रहेको ज्ञान, अनुभव र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने वातावरण बनाउन आवश्यक छ।

हाम्रो लक्ष्य यस्तो सागरनाथ निर्माण हुनु हो, जहाँ विकाससँगै सामाजिक सद्भाव कायम रहोस्, सबै समुदायले समान सम्मान र अवसर प्राप्त गरून् र स्थानीय संस्कृति तथा पहिचान भावी पुस्तासम्म सुरक्षित रहोस्। विविधताबीचको एकता, आपसी सम्मान र सांस्कृतिक निरन्तरता नै समृद्ध समाजका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।

प्रश्न १४: सागरनाथका बासिन्दा तथा बाहिर रहनुभएका यहाँका नागरिकलाई तपाईं के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ?

सागरनाथको समग्र विकासका लागि सबैको एकता, सहकार्य र सकारात्मक सोच आवश्यक छ। स्थानीय समस्या पहिचान गर्ने, सही सूचना आदानप्रदान गर्ने र समाधानका प्रयासमा रचनात्मक रूपमा सहभागी हुने काममा सबैले योगदान दिन सक्नुहुन्छ।

विशेषगरी जन्मथलोबाट टाढा रहनुभएका नागरिकले पनि आफ्नो ज्ञान, सीप, अनुभव र क्षमतामार्फत सागरनाथको विकासमा सहयोग पुर्‍याउन सक्नुहुन्छ। सबै समुदायबीच आपसी सद्भाव र सहकार्य कायम राख्दै आफ्नो सामाजिक तथा सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ। हामी सबैले आ–आफ्नो क्षेत्रबाट योगदान दिन सके सागरनाथलाई अझ व्यवस्थित, समृद्ध, समावेशी र सुविधासम्पन्न क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

MeroSath सम्पादकीय टिप्पणी: सागरनाथको समग्र विकासका लागि जग्गाको स्वामित्व, गुणस्तरीय शिक्षा, खानेपानी, कृषि तथा पूर्वाधारसँगै प्रभावकारी स्थानीय सेवा प्रवाह आवश्यक छ। यसका साथै सामाजिक सद्भाव, विविधताबीचको एकता र स्थानीय संस्कृति तथा परम्पराको संरक्षणले पनि क्षेत्रको दीर्घकालीन विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यी सबै क्षेत्रमा स्थानीय समुदाय, जनप्रतिनिधि, सरकारी निकाय र सामाजिक अगुवाबीच सहकार्य आवश्यक छ।

प्रस्तुति: MeroSath