नेपालमा पुस्तक र अनुसन्धान सामग्री खोज्ने तीन उपयोगी डिजिटल स्रोत

पाठ्यपुस्तकबाहेक थप सामग्री खोज्दा विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताले धेरै वेबसाइटमा अलमलिनु पर्दैन। नेपालमै उपलब्ध केही डिजिटल पुस्तकालय, विश्वविद्यालयका भण्डार र अनलाइन क्याटलगबाट पुस्तक, शोधपत्र, लेख, भिडियो तथा अन्य शैक्षिक सामग्री खोज्न सकिन्छ। तर क्याटलगमा कुनै शीर्षक देखिनु र त्यसको पूरा पाठ निःशुल्क पढ्न मिल्नु एउटै कुरा होइन।

१. ई-पुस्तकालयबाट खुला शैक्षिक सामग्री खोज्नुहोस्

ओएलई नेपालद्वारा सञ्चालित ई-पुस्तकालयमा पूर्ण पाठ भएका कागजात, तस्बिर, भिडियो, अडियो र अन्तरक्रियात्मक शैक्षिक सामग्री राखिएका छन्। यसको संग्रहमा नेपाली, अंग्रेजी तथा नेपालका अन्य भाषाका सामग्री पनि छन्। इन्टरनेट वा स्थानीय नेटवर्कमार्फत पहुँच गर्न सकिने भएकाले इन्टरनेट कमजोर भएका विद्यालय र समुदायका लागि अफलाइन सर्भरको विकल्पसमेत उपलब्ध छ।

पढाइको विषयसँग मिल्ने शब्द वा सामग्रीको प्रकारका आधारमा खोज्नुहोस्। ई-पुस्तकालयमा राखिएका सामग्रीको प्रयोगसम्बन्धी सर्त पनि ध्यान दिनुपर्छ। ओएलई नेपालले आफ्नो संग्रहका सामग्रीका लागि क्रिएटिभ कमन्सको श्रेय, गैरव्यावसायिक प्रयोग र समान सर्तमा बाँडफाँटसम्बन्धी इजाजत उल्लेख गरेको छ। त्यसैले सामग्री पुनःप्रकाशन वा वितरण गर्नुअघि सम्बन्धित इजाजत पढ्नुहोस्।

२. विश्वविद्यालयका डिजिटल भण्डारमा शोधपत्र खोज्नुहोस्

काठमाडौँ विश्वविद्यालयको डिजिटल रिपोजिटरीमा खुला पहुँचका शोधपत्र, प्रतिवेदन, जर्नल र लेख राखिएका छन्। सामग्री विभिन्न विद्यालय, विभाग वा शैक्षिक समुदायअनुसार वर्गीकृत छन्। आफ्नो विषयसँग सम्बन्धित समूह छानेर खोज्दा अनुसन्धान सामग्री भेट्टाउन सजिलो हुन्छ।

शोधपत्र वा लेख प्रयोग गर्दा लेखक, शीर्षक, प्रकाशन वर्ष, विभाग र मूल स्रोतको विवरण टिप्नुहोस्। कुनै निष्कर्ष आफ्नै शब्दमा सारांश बनाएर लेखे पनि मूल लेखकलाई उचित श्रेय दिनुहोस्।

३. त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अनलाइन क्याटलग प्रयोग गर्नुहोस्

त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय पुस्तकालयको अनलाइन क्याटलगमा पुस्तकको शीर्षक, लेखक वा विषयका आधारमा खोज्न सकिन्छ। नेपाली पुस्तक खोज्दा देवनागरी युनिकोडमा शब्द लेख्नुहोस्। नतिजा नआए रोमन लिपिमा लेखिएको रूप वा विषयसँग मिल्ने अर्को शब्द प्रयोग गरेर फेरि खोज्न सकिन्छ।

क्याटलगले पुस्तकालयको संग्रहमा कुन सामग्री छ भन्ने पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ। तर सबै शीर्षकको पूरा पाठ अनलाइन उपलब्ध हुन्छ भन्ने हुँदैन। पुस्तकको उपलब्धता, सदस्यता, पुस्तकालयमै बसेर पढ्न मिल्ने व्यवस्था वा घर लैजान पाउने नियमबारे सम्बन्धित पुस्तकालयसँग पुष्टि गर्नुहोस्।

खोजलाई व्यवस्थित बनाउने उपाय

सुरुमा पुस्तकको ठ्याक्कै शीर्षक वा लेखकको नाम थाहा छ भने त्यसैबाट खोज्नुहोस्। विषय मात्र थाहा छ भने दुई वा तीनवटा स्पष्ट शब्द प्रयोग गर्नुहोस्। नेपाली सामग्रीका लागि देवनागरी युनिकोड उपयोगी हुन्छ; आवश्यक परे रोमन लिपिमा पनि खोज्न सकिन्छ। एउटै विषयमा फरक स्रोत भेटिए लेखक, प्रकाशन संस्था, मिति र उद्धरणको सूची तुलना गर्नुहोस्।

सामाजिक सञ्जालमा भेटिएको अप्रमाणित अंशलाई अनुसन्धानको अन्तिम आधार नबनाउनुहोस्। सम्भव भएसम्म विश्वविद्यालय, पुस्तकालय, सरकारी निकाय वा मान्यताप्राप्त प्रकाशकबाट आएको मूल सामग्री पढ्नुहोस्। सामग्रीको पूरा पाठ नखुलेमा त्यसको सारांशलाई पूरा पुस्तक वा शोधपत्र पढेको रूपमा उल्लेख नगर्नुहोस्।

प्रतिलिपि अधिकार र स्रोत उल्लेख गर्न नबिर्सनुहोस्

अनलाइन भेटिएको सबै पुस्तक वा लेख स्वतन्त्र रूपमा प्रतिलिपि गरेर बाँड्न मिल्छ भन्ने हुँदैन। डाउनलोड, उद्धरण, अनुवाद वा पुनःप्रकाशन गर्नुअघि सामग्रीको इजाजत र प्रयोगका सर्त जाँच्नुहोस्। आफ्नो अध्ययन वा लेखमा प्रयोग गरेको सामग्रीको लेखक, शीर्षक, प्रकाशन वर्ष र उपलब्ध लिङ्क सुरक्षित राख्दा पछि स्रोत उल्लेख गर्न सजिलो हुन्छ।

यी स्रोतहरूबाट सुरु गरेर आवश्यक परे सम्बन्धित पुस्तकालय वा विश्वविद्यालयसँग थप जानकारी लिन सकिन्छ। डिजिटल क्याटलगले खोजको सुरुआत सहज बनाउँछ; सही सामग्री छनोट र त्यसको जिम्मेवार प्रयोग भने पाठककै सावधानीमा निर्भर हुन्छ।