पुराना मोबाइल र कम्प्युटरको विद्युतीय फोहोर सुरक्षित व्यवस्थापन गर्ने पाँच उपाय

पुराना मोबाइल, कम्प्युटर, टेलिभिजन, चार्जर र ब्याट्रीजस्ता उपकरण बिग्रिएपछि सामान्य फोहोरसँगै फाल्ने वा घरको कुनामा थन्क्याउने चलन छ। तर प्रयोगबाट हटेका यस्ता उपकरण विद्युतीय फोहोरमा पर्छन्। तिनमा उपयोगी सामग्रीसँगै गलत तरिकाले व्यवस्थापन गर्दा वातावरणमा फैलिन सक्ने हानिकारक पदार्थ पनि हुन सक्छन्।

नेपालमा पनि बढ्दो चुनौती

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार कम्प्युटर, मोबाइल फोन र ठूला घरायसी उपकरण विद्युतीय फोहोरका सामान्य उदाहरण हुन्। संयुक्त राष्ट्रको सन् २०२४ को विश्व विद्युतीय फोहोर प्रतिवेदनले उद्धृत गरेको अध्ययनअनुसार नेपालमा वार्षिक करिब ४१.५ मिलियन किलोग्राम विद्युतीय फोहोर उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ। उक्त प्रतिवेदनले काठमाडौँ उपत्यकामा सन् २०१७ मा करिब १८ मिलियन किलोग्राम विद्युतीय फोहोर उत्पादन भएको अध्ययन पनि उल्लेख गरेको छ। यी तथ्यांक पुराना अध्ययनमा आधारित अनुमान हुन्, आजको अवस्थाको प्रत्यक्ष मापन होइनन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठन र संयुक्त राष्ट्रका संस्थाहरूले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार सन् २०२२ मा विश्वभर करिब ६२ मिलियन टन विद्युतीय फोहोर उत्पादन भएको थियो। त्यसको २२.३ प्रतिशत मात्र औपचारिक रूपमा संकलन र पुनर्चक्रण भएको दस्तावेजीकरण गरिएको थियो।

उपकरण खुला ठाउँमा जलाउने, तताउने, अनियन्त्रित रूपमा फाल्ने वा घरमै हातैले भित्री भाग छुट्याउने काम सुरक्षित हुँदैन। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार यस्ता अभ्यासबाट प्रदूषक हावा, माटो, धुलो र पानीमा फैलिन सक्छन्। विशेषगरी बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई उपकरण खोल्ने वा फोहोर छुट्याउने काममा संलग्न गराउनु हुँदैन।

घरमै अपनाउन सकिने पाँच उपाय

१. मर्मत र पुनःप्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुहोस्। उपकरण अझै काम गर्छ भने मर्मत गरेर प्रयोग अवधि बढाउनुहोस्। अर्को व्यक्तिले प्रयोग गर्न सक्ने अवस्थामा सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गर्ने विकल्प पनि हेर्न सकिन्छ।

२. विद्युतीय फोहोर छुट्टै राख्नुहोस्। पुनःप्रयोग सम्भव नभएका मोबाइल, कम्प्युटर, चार्जर र अन्य उपकरणलाई साधारण घरायसी फोहोरसँग नमिसाउनुहोस्। तिनलाई भिज्ने वा अरू फोहोरसँग मिसिने ठाउँमा नराखी छुट्टै राख्नुहोस्।

३. व्यक्तिगत विवरण सुरक्षित गर्नुहोस्। उपकरण बुझाउनुअघि आवश्यक फाइल सुरक्षित राखेर व्यक्तिगत विवरण हटाउनुहोस्, खाताबाट लगआउट गर्नुहोस् र सिम तथा मेमोरी कार्ड निकाल्नुहोस्। उपकरण चल्दैन भने आधिकारिक सेवा केन्द्रसँग सुरक्षित रूपमा विवरण हटाउने विकल्पबारे सोध्नुहोस्।

४. संकलनको व्यवस्था बुझ्नुहोस्। आफ्नो स्थानीय तह, उपकरण विक्रेता वा आधिकारिक सेवा केन्द्रसँग पुराना उपकरण फिर्ता लिने वा संकलन गर्ने व्यवस्था छ कि छैन सोध्नुहोस्। संकलन गरिएको उपकरण कहाँ प्रशोधन गरिन्छ भन्ने जानकारी पनि माग्नुहोस्।

५. घरमै खोल्ने वा जलाउने प्रयास नगर्नुहोस्। ब्याट्री, तार वा उपकरणका भित्री भाग आफैँ छुट्याउने काम नगर्नुहोस्। अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार संघको प्रतिवेदनअनुसार औपचारिक संकलनपछि विद्युतीय फोहोर विशेषीकृत प्रशोधन केन्द्रमा पठाइन्छ, जहाँ उपयोगी सामग्री पुनःप्राप्त गर्न र हानिकारक पदार्थलाई नियन्त्रित रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

विद्युतीय उपकरणको आयु बढाउनु, पुनःप्रयोग सम्भव बनाउनु र बाँकी फोहोरलाई सुरक्षित संकलनमार्फत पठाउनु नै जिम्मेवार व्यवस्थापनको आधार हो। स्थानीय तह वा सेवा केन्द्रसँग जानकारी लिएर उपकरण बुझाउँदा तिनलाई गलत ठाउँमा फालिने जोखिम घटाउन सकिन्छ।