कौसीमा तरकारी खेती सुरु गर्दा ध्यान दिनुपर्ने ७ व्यावहारिक कुरा

कौसी वा छतमा तरकारी उमार्न ठूलो जमिन चाहिँदैन। गमला, ग्रो ब्याग वा अन्य उपयुक्त कन्टेनरमा सागसब्जी, जरा–कन्द र मसलाजन्य बाली उत्पादन गर्न सकिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय खाद्य तथा कृषि संगठनका अनुसार बाल्कोनी, आँगन र छतजस्ता साना ठाउँमा कन्टेनरमा आधारित सानो बगैँचा बनाउन सकिन्छ।

नेपालमा पनि संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानव बस्ती कार्यक्रमले ललितपुर महानगरपालिका, हसेरा कृषि अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र र स्टोरी साइकलसँग सहकार्यमा २०२४ मा नेपाली भाषाको कौसी खेतीसम्बन्धी पुस्तिका तयार गरेको छ। स्थानीय अनुभवमा आधारित यस्ता अभ्यासले खाली छतलाई उपयोगी हरियाली क्षेत्रमा बदल्न मद्दत गर्न सक्छन्।

१. छतको अवस्था पहिले जाँच्नुहोस्। गमला राख्नुअघि छतको सतह, पानी निकास र चुहावटको सम्भावना हेर्नुहोस्। भवनको संरचनात्मक क्षमता थाहा नभए धेरै भारी माटो, पानी भरिएका भाँडा वा ठूला कन्टेनर एकै ठाउँमा नराख्नुहोस्। आवश्यक परे घरधनी वा योग्य प्राविधिकसँग सल्लाह लिनुहोस्।

२. घाम र हावाको अवस्था बुझ्नुहोस्। दिनको कुन समयमा छतमा घाम पर्छ, कुन भागमा बढी हावा चल्छ र कुन ठाउँ छायाँमा रहन्छ भन्ने केही दिन अवलोकन गर्नुहोस्। बालीअनुसार घामको आवश्यकता फरक हुने भएकाले बीउको प्याकेट वा स्थानीय कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार ठाउँ छान्नुहोस्।

३. पानी निकास हुने कन्टेनर छान्नुहोस्। गमला, ग्रो ब्याग वा पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सफा भाँडा प्रयोग गर्न सकिन्छ। कन्टेनरको पिँधमा पानी बाहिर निस्कने व्यवस्था हुनुपर्छ। पानी जम्ने भाँडाले जरामा समस्या ल्याउन सक्छ र छतमा अनावश्यक चिस्यान बढाउन सक्छ।

४. मलिलो माटो र कम्पोस्ट प्रयोग गर्नुहोस्। बालीका लागि उपयुक्त मलिलो माटोमा पाकेको कम्पोस्ट मिसाउन सकिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय खाद्य तथा कृषि संगठनले भान्साको जैविक फोहोरबाट कम्पोस्ट बनाउन सकिने र त्यसले सानो बगैँचाको माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्न सहयोग गर्ने उल्लेख गरेको छ।

५. सुरुमा सजिलै हुर्कने बाली रोज्नुहोस्। स्थानीय मौसम र उपलब्ध घामअनुसार साग, धनियाँ, प्याजको पात, खुर्सानी वा उपयुक्त जातका टमाटरबाट सुरुआत गर्न सकिन्छ। एउटै कन्टेनरमा धेरै बिरुवा खाँदाखाँद नराख्नुहोस्; बिरुवालाई बढ्न पर्याप्त ठाउँ चाहिन्छ।

६. सिँचाइ र वर्षाको पानीको योजना बनाउनुहोस्। माटोको चिस्यान हेरेर आवश्यकताअनुसार पानी दिनुहोस्। धेरै पानी हालेर कन्टेनरमा पानी जम्न नदिनुहोस्। सुरक्षित र सफा तरिकाले संकलन गरिएको वर्षाको पानी सिँचाइमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

७. कन्टेनर सुरक्षित राखेर बगैँचा विस्तार गर्नुहोस्। हावाले ढाल्न नसक्ने गरी गमला राख्नुहोस् र रेलिङको बाहिरी किनारमा असुरक्षित रूपमा नझुण्ड्याउनुहोस्। सुरुमा दुई–तीन कन्टेनरबाट अनुभव लिनुहोस्। कुन बाली राम्रो भयो, कति पानी चाहियो र कस्तो घाम उपयुक्त भयो भन्ने टिपोट राखेर अर्को चरणमा विस्तार गर्न सकिन्छ।

कौसी खेतीको उद्देश्य एकैपटक धेरै उत्पादन लिनु होइन, उपलब्ध ठाउँ र स्रोतअनुसार नियमित रूपमा केही ताजा तरकारी उमार्नु हो। छतको सुरक्षा, पानीको निकास र स्थानीय मौसमलाई प्राथमिकता दिएर सुरु गर्दा सानो बगैँचा पनि दीर्घकालीन अभ्यास बन्न सक्छ।