घरायसी बजेट बनाउने पाँच सरल चरण: आम्दानी, खर्च र बचतको तालमेल

महिनाको आम्दानी कति छ र खर्च कहाँ भइरहेको छ भन्ने स्पष्ट हिसाब नहुँदा बचतको योजना बनाउन गाह्रो हुन्छ। घरायसी बजेट भनेको आम्दानी, आवश्यक खर्च, अन्य खर्च र बचतलाई एउटै योजनामा राख्ने सरल तरिका हो। ठूलो आम्दानी हुनैपर्छ भन्ने होइन; नियमित हिसाब राख्ने बानी यसको आधार हो।

१. आम्दानीको यथार्थ सूची बनाउनुहोस्

तलब, ज्याला, व्यवसाय, भाडा वा अन्य स्रोतबाट आउने रकम छुट्टाछुट्टै लेख्नुहोस्। नियमित र अनियमित आम्दानीलाई अलग राख्दा महिनामा उपलब्ध हुने रकमको यथार्थ चित्र देखिन्छ। आम्दानी निश्चित नभए अनुमानका आधारमा बढी रकम नदेखाई सम्भावित न्यूनतम रकमलाई बजेटको आधार बनाउनु उपयुक्त हुन्छ।

२. आवश्यक र ऐच्छिक खर्च छुट्याउनुहोस्

घरभाडा, खाना, बिजुली, पानी, शिक्षा, यातायात र स्वास्थ्यजस्ता आवश्यक खर्चको सूची बनाउनुहोस्। त्यसपछि बाहिर खाने, मनोरञ्जन, सदस्यता वा अन्य ऐच्छिक खर्च छुट्टै राख्नुहोस्। बिल, रसिद वा बैंकिङ विवरण हेरेर पछिल्ला महिनाको वास्तविक खर्च टिपोट गर्दा अनुमानभन्दा सही तस्वीर प्राप्त हुन्छ।

३. बचतलाई बजेटमै समावेश गर्नुहोस्

महिनाको अन्त्यमा पैसा बाँकी रहेपछि मात्र बचत गर्ने सोचले लक्ष्य पूरा गर्न कठिन हुन सक्छ। आम्दानी र पारिवारिक आवश्यकताअनुसार सम्भव हुने रकम पहिले नै छुट्याउनुहोस्। सबै परिवारका लागि एउटै बचत प्रतिशत उपयुक्त हुँदैन; नियमित रूपमा सानो रकम छुट्याएर सुरु गर्न सकिन्छ।

४. अनियमित खर्चको पनि योजना बनाउनुहोस्

विद्यालय शुल्क, चाडपर्व, स्वास्थ्य जाँच, घर मर्मत वा वार्षिक नवीकरणजस्ता खर्च हरेक महिना नआए पनि वर्षभरि आउन सक्छन्। तिनलाई अन्तिम समयमा ऋण लिएर धान्नुपर्ने अवस्था नआओस् भनेर सम्भव भएसम्म पहिले नै रकम छुट्याउनुहोस्। आकस्मिक आवश्यकताका लागि छुट्टै बचत राख्ने लक्ष्य पनि बजेटमा समेट्न सकिन्छ।

५. ऋण र किस्ताको सर्त बुझेर मात्र निर्णय गर्नुहोस्

ऋण लिएको छ भने ब्याजदर, सेवा शुल्क, भुक्तानी अवधि, किस्ता तिर्ने मिति र ढिला हुँदा लाग्ने रकम बजेटमा स्पष्ट राख्नुहोस्। वित्तीय सेवा लिनुअघि सम्झौता र सर्तहरू पढ्नुहोस्। दैनिक खर्च धान्न अनावश्यक ऋण थप्ने वा एउटा ऋण तिर्न अर्को ऋण लिने बानीले आर्थिक दबाब बढाउन सक्छ।

महिनाको अन्त्यमा योजना र वास्तविक खर्च तुलना गर्नुहोस्। कुन शीर्षकमा बढी खर्च भयो, कहाँ बचत सम्भव भयो र अर्को महिनामा के परिवर्तन गर्न सकिन्छ भनेर परिवारसँग छलफल गर्नुहोस्। बजेट कठोर नियम होइन; आम्दानी, आवश्यकता र परिस्थितिअनुसार परिमार्जन गर्दै लैजान सकिने योजना हो।

नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको वित्तीय साक्षरता सामग्रीमा आम्दानी–खर्च विश्लेषण, व्यक्तिगत रकम व्यवस्थापन, पारिवारिक बजेट, बचत र ऋण व्यवस्थापनका विषय समेटिएका छन्। कृषि विकास बैंकले पनि वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ।