समाचार साझा गर्नुअघि तथ्य जाँच्ने पाँच सरल तरिका

सामाजिक सञ्जालमा देखिएको समाचार, तस्बिर वा भिडियो तुरुन्तै साझा गर्नुअघि त्यसको स्रोत, मिति र सन्दर्भ जाँच्नु उपयोगी हुन्छ। पुरानो सामग्री नयाँ घटनासँग जोडिएर आउन सक्छ, र आकर्षक शीर्षकले पूरा समाचारको अर्थ फरक पार्न सक्छ।

१. शीर्षकमा मात्र भर नपर्नुहोस्

समाचारको शीर्षक पढेर मात्रै निष्कर्ष ननिकाल्नुहोस्। पूरा सामग्री पढ्दा दाबी कसले गरेको हो, त्यसको आधार के हो र समाचारले कुन पक्ष समेटेको छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ। शीर्षक र समाचारको मुख्य विवरणबीच मेल छ कि छैन पनि जाँच्नुहोस्।

२. प्रकाशन मिति र लेखक हेर्नुहोस्

समाचार कहिले प्रकाशित भयो र घटना कहिले भएको हो भन्ने छुट्याउनुहोस्। पुरानो समाचार वा तस्बिर नयाँ घटनाको सन्दर्भमा फेरि साझा भएको हुन सक्छ। लेखक वा संवाददाताको नाम, समाचार संस्थाको परिचय र मूल स्रोत खुलाइएको छ कि छैन हेर्नुहोस्।

३. मूल स्रोत र अन्य प्रतिवेदन मिलाउनुहोस्

सरकारी निर्णय, अदालतको आदेश वा स्थानीय तहको सूचनाबारे सामग्री छ भने सम्बन्धित निकायको आधिकारिक विज्ञप्ति वा कागजात खोज्नुहोस्। त्यसपछि मुख्य तथ्यलाई कम्तीमा दुई स्वतन्त्र र विश्वसनीय स्रोतसँग मिलाएर हेर्नुहोस्। एउटै अज्ञात स्रोतको कुरा दोहोर्‍याएका धेरै वेबसाइटलाई स्वतन्त्र पुष्टि मान्न मिल्दैन।

४. तस्बिर र भिडियोको पुरानो सन्दर्भ जाँच्नुहोस्

तस्बिर वा भिडियोको मिति, स्थान र मूल प्रकाशन खोज्नुहोस्। उही दृश्य पहिले कुनै अर्को घटना वा स्थानमा प्रयोग भएको हुन सक्छ। तस्बिरको मूल स्रोत पत्ता लगाउने खोजी सुविधा उपयोगी हुन सक्छ, तर खोजीको नतिजा मात्रलाई अन्तिम प्रमाण नमान्नुहोस्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट बनाइएका वा सम्पादन गरिएका दृश्य पनि हुन सक्ने भएकाले तिनलाई अन्य प्रमाणसँग मिलाउनुहोस्।

५. दाबी, आरोप र पुष्टि भएको तथ्य छुट्याउनुहोस्

समाचारमा तथ्य, आरोप, दाबी र अनुमान फरक कुरा हुन्। कसैले आरोप लगाएको छ भने त्यसलाई प्रमाणित निष्कर्षका रूपमा नबुझ्नुहोस्। सम्बन्धित पक्षको प्रतिक्रिया, सार्वजनिक कागजात वा विषयविज्ञको व्याख्या उपलब्ध छ कि छैन जाँच्नुहोस्।

संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठनले पनि सूचना मूल्याङ्कन गर्दा स्रोतको विश्वसनीयता, उद्देश्य, प्रमाण र छुटेका पक्षबारे प्रश्न गर्न सुझाव दिएको छ। नेपालमा प्रेस काउन्सिलले तथ्य जाँच कार्यदल गठन गर्दै सञ्चारमाध्यमलाई तथ्यपरक सामग्री सम्प्रेषण गर्न आग्रह गरेको थियो।

स्रोत वा मिति पुष्टि हुन नसकेको सामग्री तुरुन्तै साझा नगर्नुहोस्। शंका बाँकी छ भने त्यसलाई स्पष्ट पार्नु वा साझा गर्न रोक्नु नै जिम्मेवार व्यवहार हो।