नेपालमा गैँडा गणनाको विधि बदलिँदै, डीएनए र क्यामेरा ट्र्याप प्रयोग गर्ने तयारी

काठमाडौं — नेपालले एकसिङ्गे गैँडाको राष्ट्रिय गणना गर्ने पुरानो हात्ती–आधारित विधि परिवर्तन गर्ने तयारी गरेको छ। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले आगामी गणनामा आनुवंशिक (डीएनए) नमुना, क्यामेरा ट्र्याप वा दुवै विधिको संयोजन प्रयोग गर्ने विकल्पमाथि काम गरिरहेको छ।

• पुरानो गणना विधिमा सर्वेक्षक हात्तीमा बसेर वन क्षेत्रमा गैँडा प्रत्यक्ष हेरेर गणना गरिन्थ्यो।
• नयाँ विधि तय गर्न प्रोटोकल तयार गरी परीक्षण (पाइलट) अध्ययन गर्ने तयारी छ।
• सन् २०२१ को राष्ट्रिय गणनामा नेपालमा ७५२ एकसिङ्गे गैँडा रहेको पाइएको थियो।
• त्यसमध्ये ६९४ गैँडा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आसपासका क्षेत्रमा रहेको तथ्यांक थियो।

विभागका वरिष्ठ पारिस्थितिविद् हरिभद्र आचार्यका अनुसार पुरानो विधि सर्वेक्षण टोलीका लागि जोखिमपूर्ण हुनुका साथै आवश्यक वैज्ञानिक तथ्यांक संकलनमा सीमित देखिएको छ। नयाँ विधि अपनाउनुअघि प्रोटोकल तयार गरेर पाइलट अध्ययन गरिनेछ।

यसअघि गैँडा गणनाका क्रममा बासस्थानलाई विभिन्न खण्डमा विभाजन गरी हात्तीमा सवार टोलीले प्रत्यक्ष अवलोकन गर्दै संख्या, लिङ्ग, उमेर र अन्य विवरण अभिलेख गर्ने गरिएको थियो। सन् २०२१ को गणनामा ५७ हात्ती प्रयोग गरिएको थियो र दैनिक करिब ३५० जनशक्ति परिचालन भएको थियो।

राष्ट्रिय ट्रस्ट फर नेचर कन्जर्भेसनका अनुसार सन् २०२१ को गणनामा चितवनमा ६९४, बर्दियामा ३८, शुक्लाफाँटामा १७ र पर्सामा ३ गरी कुल ७५२ गैँडा भेटिएका थिए। विभागको २०२४–२०३४ गैँडा संरक्षण कार्ययोजनाले पनि यही गणनालाई पछिल्लो राष्ट्रिय आधारका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

नयाँ गणना विधिको मुख्य उद्देश्य गैँडाको संख्या अझ सुरक्षित र वैज्ञानिक ढंगले निर्धारण गर्नु हो। विशेषगरी चितवनमा ठूलो क्षेत्रमा फैलिएको गैँडा बासस्थानका कारण नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्ने तयारी गरिएको छ।

स्रोत

• The Kathmandu Post — नेपालमा गैँडा गणनाको नयाँ विधिबारे रिपोर्ट
• राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग — Rhino Conservation Action Plan 2024–2034
• राष्ट्रिय ट्रस्ट फर नेचर कन्जर्भेसन — National Rhino Count 2021