रानीपोखरीको इतिहास र बालगोपालेश्वर मन्दिरको सांस्कृतिक महत्व

काठमाडौँ। रानीपोखरी काठमाडौँको मध्यभागमा रहेको मल्लकालीन ऐतिहासिक सम्पदा हो। यसको बीचमा रहेको बालगोपालेश्वर मन्दिरले पोखरीलाई धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व दिएको छ। राजा प्रताप मल्लको शासनकालमा सन् १६७० तिर निर्माण गरिएको यो पोखरी र मन्दिर दुवै काठमाडौँको पुरानो सम्पदाको परिचायक मानिन्छन्।

रानीपोखरीको बीचमा रहेको बालगोपालेश्वर मन्दिर सुरुमा शिखर शैलीमा निर्माण गरिएको थियो। मन्दिरमा बालगोपालसँग सम्बन्धित धार्मिक मूर्तिहरू छन्। पोखरीको संरचना, बीचको मन्दिर र त्यससम्म पुग्ने बाटोले यसलाई काठमाडौँका अन्य सार्वजनिक स्थलभन्दा फरक बनाएको छ।

२०७२ सालको गोरखा भूकम्पले रानीपोखरी र बीचको मन्दिरमा क्षति पुर्‍याएको थियो। पुनर्निर्माणका क्रममा ऐतिहासिक स्वरूप जोगाउने विषयमा बहस भएको थियो। अन्ततः मन्दिरलाई प्रताप मल्लकालीन शिखर शैलीमा पुनर्निर्माण गरियो। राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले २०२० अक्टोबरमा पुनर्निर्मित रानीपोखरीको उद्घाटन गरेकी थिइन्।

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले पोखरी र मन्दिरको पुनर्निर्माण सम्पन्न गरेपछि २०२१ डिसेम्बरमा रानीपोखरी काठमाडौँ महानगरपालिकालाई हस्तान्तरण गरेको थियो। त्यसपछि यसको संरक्षण र व्यवस्थापनको जिम्मेवारी महानगरपालिकामा आएको छ।

बालगोपालेश्वर मन्दिर भाइटीकाका दिन भक्तजनका लागि खोल्ने परम्परा छ। दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नभएकाहरूले त्यस दिन मन्दिरमा पूजा, दर्शन र टीका ग्रहण गर्छन्। यस परम्पराले रानीपोखरीलाई धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक र सांस्कृतिक स्मृतिसँग पनि जोडेको छ।

रानीपोखरीको संरक्षण गर्दा पोखरी, मन्दिर, पुराना संरचना र वरपरको ऐतिहासिक परिवेशलाई एउटै सम्पदाका रूपमा हेर्नुपर्ने संरक्षणकर्मीहरूको जोड रहँदै आएको छ। ऐतिहासिक स्थलको भ्रमण गर्दा स्थानीय निकायले तोकेका प्रवेश तथा संरक्षणसम्बन्धी निर्देशन पालना गर्नु र परिसर सफा राख्नु सबै आगन्तुकको साझा जिम्मेवारी हो।