काठमाडौं । नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा धान खेतीमा रोग तथा कीराको प्रकोप देखिन थालेपछि किसान चिन्तित बनेका छन्। रोपाइँका बेला बीउ र मलको समस्या झेलेका किसान अहिले लगाएको धानबाली नै रोग र कीराको जोखिममा परेपछि थप समस्यामा परेका हुन्। हालै नवलपुरका विभिन्न क्षेत्रमा धानबालीमा सेतो झिँगासहित विभिन्न रोग तथा कीराको समस्या देखिएको छ।
कृषकका अनुसार केही ठाउँमा धानका पात पहेँलिने, रातो हुँदै जाने तथा बोट सुक्ने समस्या देखिएको छ। कतिपय किसानले यसलाई मलको कमी ठानेर थप युरिया प्रयोग गर्दा समस्या झन् बढ्न सक्ने कृषि प्राविधिकहरूले चेतावनी दिएका छन्। रोग वा कीराको सही पहिचान नगरी जथाभावी मल तथा विषादी प्रयोग गर्दा धानबालीमा थप क्षति पुग्न सक्ने बताइएको छ।
सेतो झिँगा र गवारोको प्रकोप
नवलपुरका गैँडाकोटदेखि मध्यविन्दुसम्मका विभिन्न धान खेती क्षेत्रमा सेतो झिँगाको समस्या देखिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। जिल्लाका अधिकांश क्षेत्रमा समस्या देखिन थालेपछि कृषि प्राविधिकहरूले प्रभावित खेतको अनुगमन बढाएका छन्।
धानको अर्को प्रमुख शत्रु गवारो कीरा पनि किसानका लागि चुनौती बन्न सक्छ। यसको प्रकोप बढेमा धानको बोट कमजोर हुने, गाभा मर्ने तथा उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ। विगतमा विभिन्न जिल्लामा गवारोसँगै ब्लास्ट, खैरो थोप्ले र ब्याक्टेरियल रोगको संक्रमणसमेत देखिएको थियो।
मलको कमी कि रोग? किसान अन्योलमा
धानको पात पहेँलिँदा धेरै किसानले मलको कमी भएको अनुमान गर्छन्। तर सबै अवस्थामा पात पहेँलिनुको कारण पोषक तत्त्वको कमी मात्र नहुन सक्छ। कीरा, रोग तथा अन्य वातावरणीय कारणले पनि धानबालीमा यस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।
कृषि प्राविधिकका अनुसार समस्या पहिचान नगरी अत्यधिक युरिया प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुँदैन। रोग वा कीराको प्रकोप भएको अवस्थामा सही उपचार र व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। नवलपुरमा समेत धान पहेँलिँदा किसानले मलको कमी ठानेर युरिया हाल्दा समस्या थपिएको जानकारी आएको छ।
किसानले के गर्ने?
धानबालीमा अस्वाभाविक समस्या देखिएमा किसानले तत्काल स्थानीय कृषि ज्ञान केन्द्र, पालिकाको कृषि शाखा वा प्राविधिकसँग सम्पर्क गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ। रोग वा कीरा कुन हो भन्ने पहिचान भएपछि मात्र आवश्यक व्यवस्थापन अपनाउनु उचित हुन्छ।
विशेषज्ञहरूले प्रभावित खेतको नियमित निरीक्षण गर्न, रोग वा कीराको लक्षण देखिनेबित्तिकै प्राविधिकको सल्लाह लिन तथा सिफारिसअनुसार मात्र मल र बाली संरक्षणका उपाय प्रयोग गर्न सुझाव दिएका छन्।
उत्पादनमा असर पर्ने चिन्ता
नेपालमा धान प्रमुख खाद्यान्न बाली भएकाले ठूलो क्षेत्रमा रोग तथा कीराको प्रकोप फैलिएको अवस्थामा उत्पादनमा असर पर्न सक्छ। नवलपुरमा मात्रै करिब १८ हजार ८१६ हेक्टर क्षेत्रफलमा वर्षे धान खेती गरिएको छ। केही क्षेत्रमा रोग तथा कीराको समस्या देखिन थालेपछि समयमै नियन्त्रण गर्न नसकिए किसानको उत्पादन जोखिममा पर्न सक्ने चिन्ता बढेको छ।
रोपाइँदेखि उत्पादन भित्र्याउने समयसम्म किसानले मल, सिँचाइ, मौसम, रोग र कीरालगायत अनेक चुनौती सामना गर्नुपर्ने अवस्था छ। यस वर्ष धानबालीमा देखिएको नयाँ समस्याले किसानलाई थप चिन्तित बनाएको छ।
अब मुख्य चुनौती भनेको रोग र कीराको समयमै पहिचान, प्रभावकारी अनुगमन र किसानसम्म सही प्राविधिक सेवा पुर्याउनु हो। समयमै नियन्त्रण गर्न सकिए धानबालीलाई ठूलो क्षतिबाट जोगाउन सकिने कृषि क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन्।
