धान काटेपछि दाना सुकाउने र सुरक्षित भण्डारण गर्ने ७ व्यवहारिक उपाय

धान भित्र्याएपछि उत्पादनको गुणस्तर जोगाउन समयमै सुकाउने र सुरक्षित भण्डारण गर्ने काम उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दानामा चिस्यान धेरै रह्यो वा भण्डारणस्थलमा पानी र ओस पस्यो भने ढुसी लाग्ने, रङ बदलिने, कीरा बढ्ने र मिलमा चामल निकाल्दा दाना फुट्ने जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले कटानीपछिको कामलाई व्यवस्थित गर्नु किसानका लागि उत्पादन जोगाउने व्यावहारिक उपाय हो।

कृषि प्राविधिक स्रोतहरूले धान दाइँ गरेपछि सकेसम्म चाँडै सुकाउन, दानालाई समान रूपमा फैलाउन र भण्डारणअघि चिस्यानको मात्रा जाँच्न सिफारिस गर्छन्। मौसममा घाम र वर्षा दुवैको अनिश्चितता हुन सक्ने भएकाले दाना सुकाउने ठाउँ र भण्डारणको तयारी पहिल्यै गर्नु उपयोगी हुन्छ।

१. दाइँपछि ढिलाइ नगरी सुकाउनुहोस्

भिजेको वा ओसिलो धानलाई थुप्रोमा लामो समय राख्दा भित्र ताप बढ्न र ढुसीको जोखिम बढ्न सक्छ। दाइँ सकेपछि सफा ठाउँमा फैलाएर सुकाउने व्यवस्था गर्नुहोस्। धानलाई माटो वा फोहोर सतहमा सीधै नफैलाउनुहोस्; सफा त्रिपाल वा उपयुक्त सुकाउने सतह प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ।

२. पातलो तहमा फैलाएर बेला–बेला चलाउनुहोस्

धानलाई धेरै बाक्लो थुप्रो बनाउनुको सट्टा करिब ३ देखि ५ सेन्टिमिटरको तहमा फैलाउनुहोस्। समान रूपमा सुकाउन नियमित रूपमा चलाउनुहोस्; प्राविधिक सिफारिसमा करिब प्रत्येक ३० मिनेटमा चलाउने अभ्यास उल्लेख छ। घाम अत्यधिक चर्किँदा दानालाई धेरै तात्न नदिनुहोस् र वर्षा वा बादल लाग्ने संकेत देखिएमा तुरुन्त ढाक्ने वा सुरक्षित ठाउँमा सार्ने व्यवस्था राख्नुहोस्।

३. चिस्यानको मात्रा जाँचेर मात्र भण्डारण गर्नुहोस्

दाना बाहिरबाट सुक्खा देखिँदैमा भित्रको चिस्यान सुरक्षित तहमा पुगेको हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। सम्भव भए चिस्यान मापन गर्ने उपकरण प्रयोग गर्नुहोस्। सामान्य खाद्यान्नका रूपमा केही हप्तादेखि केही महिनासम्म राखिने धानका लागि चिस्यान १४ प्रतिशत वा त्यसभन्दा कम राख्ने सिफारिस प्रचलित छ। ८ देखि १२ महिनासम्म राख्ने योजना भए करिब १३ प्रतिशत वा कम र बीउका लागि करिब १२ प्रतिशत वा कम चिस्यान लक्ष्य राख्ने प्राविधिक मार्गदर्शन उपलब्ध छ। भण्डारण अवधि, तापक्रम र स्थानीय अवस्थाअनुसार उपयुक्त लक्ष्य फरक पर्न सक्ने भएकाले कृषि प्राविधिकको सल्लाह लिनुहोस्।

४. फरक चिस्यान भएका दाना नमिसाउनुहोस्

पहिले सुकाइएको धानमा पछि भित्र्याइएको ओसिलो धान मिसाउँदा सम्पूर्ण भण्डारमा चिस्यान असमान हुन सक्छ। फरक समयमा सुकाइएको वा चिस्यान फरक भएको धान छुट्टाछुट्टै राख्नुहोस्। भण्डारण गर्नुअघि परालका टुक्रा, माटो, ढुंगा र अन्य फोहोर हटाउँदा दानाको गुणस्तर जोगाउन मद्दत मिल्छ।

५. भण्डारणस्थल सफा, सुक्खा र चुहावटमुक्त बनाउनुहोस्

बोरा वा भाँडो राख्ने कोठा सफा र सुक्खा हुनुपर्छ। भण्डारलाई छत चुहिने ठाउँ, भुइँको ओस र वर्षाको पानीबाट जोगाउनुहोस्। बोरालाई भुइँमा सीधै नराखी प्यालेट वा उठाइएको सुक्खा सतहमाथि राख्नुहोस् र भित्तासँग टाँसेर नराख्दा निरीक्षण तथा हावापासका लागि ठाउँ मिल्छ। सम्भव भए चिस्यान पस्न नदिने राम्रोसँग बन्द गर्न मिल्ने भण्डारण भाँडो प्रयोग गर्नुहोस्।

६. कीरा र मुसाको सङ्केत नियमित हेर्नुहोस्

भण्डारमा हप्तैपिच्छे जाँच गरेर बोरामा प्वाल, कीरा, असामान्य ताप, ढुसीको गन्ध वा रङ बदलेका दाना छन् कि हेर्नुहोस्। समस्या देखिएमा प्रभावित दाना छुट्याएर कृषि प्राविधिकसँग सल्लाह लिनुहोस्। तालिमप्राप्त प्राविधिकको निर्देशनबिना भण्डारणस्थलमा धुवाँ वा रासायनिक उपचार नगर्नुहोस्।

७. बीउका लागि राखिएको धान छुट्टै व्यवस्थापन गर्नुहोस्

अर्को सिजनका लागि बीउ राख्ने हो भने खाद्यान्नका लागि राखिएको धानभन्दा अलग, सफा र चिस्यानबाट सुरक्षित भाँडोमा राख्नुहोस्। बीउको उम्रने क्षमता जोगाउन चिस्यान अझ कम राख्नुपर्ने भएकाले उपकरणबाट जाँच्नु र स्थानीय कृषि प्राविधिकको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ। भण्डारणमा ओस फेरि पस्न नदिने व्यवस्था गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

सही तरिकाले सुकाउने र भण्डारण गर्ने अभ्यासले कटानीपछिको नोक्सानी घटाउन, दानाको गुणस्तर जोगाउन र किसानले उत्पादनको राम्रो उपयोग गर्न मद्दत गर्छ। घाम, वर्षा र भण्डारणको अवस्थाअनुसार योजना बनाउनुहोस् र चिस्यानको मात्रा अनुमानका भरमा होइन, सम्भव भएसम्म मापन गरेर निर्णय गर्नुहोस्।

तस्बिर: T/Unsplash — बोरामा भण्डारण गरिएको खाद्यान्नको प्रतिनिधिमूलक तस्बिर; कुनै निश्चित नेपाली गोदामको तस्बिर होइन।

स्रोत: सम्बन्धित सरकारी/आधिकारिक निकायका सार्वजनिक विवरण तथा कम्तीमा दुई स्वतन्त्र विश्वसनीय स्रोतबाट गरिएको तथ्य परीक्षण।