काठमाडौं — नेपालका मध्यपहाडी क्षेत्रमा बाँदर, बँदेल र पोर्कुपाइनका कारण कृषि बालीमा हुने क्षति गम्भीर बन्दै गएको एक अध्ययनले देखाएको छ। राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (NTNC) को अध्ययनअनुसार सर्वेक्षण गरिएका १,८४६ घरधुरीमा मकै सबैभन्दा बढी प्रभावित बाली देखिएको छ र केही प्रदेशमा यसको क्षति ९० प्रतिशतसम्म पुगेको छ।
मुख्य बुँदा
- १,८४६ घरधुरीको अध्ययनमा बाँदरलाई ९८ प्रतिशत उत्तरदाताले सबैभन्दा समस्याग्रस्त वन्यजन्तु मानेका छन्।
- मकैमा प्रतिघर औसत ३१२ किलोग्राम अर्थात् उत्पादनको ५०.३ प्रतिशतसम्म क्षति देखिएको छ।
- गण्डकीमा मकैको सापेक्ष क्षति ९० प्रतिशत र कर्णालीमा ८८ प्रतिशतसम्म पुगेको अध्ययनको निष्कर्ष छ।
- अध्ययनमा बाँदरबाट मात्रै सर्वेक्षण गरिएका घरधुरीमा वार्षिक करिब ५ करोड रुपैयाँ बराबरको आर्थिक क्षति अनुमान गरिएको छ।
- बागमती, गण्डकी र सुदूरपश्चिममा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व तुलनात्मक रूपमा बढी देखिएको छ।
मकैमा सबैभन्दा ठूलो असर
NTNC ले २०२६ मा प्रकाशित गरेको अध्ययनमा मध्यपहाडी क्षेत्रमा बाँदर, बँदेल र पोर्कुपाइनको उपस्थितिसँगै तिनले कृषि उत्पादनमा पार्ने सामाजिक तथा आर्थिक असरको अध्ययन गरिएको छ। ४४ स्थानीय तहमा गरिएको सर्वेक्षण तथा क्षेत्रीय अध्ययनमा २०,३९५ रेसस मकाक प्रत्यक्ष गणना गरिएको र मध्यपहाडी क्षेत्रमा न्यूनतम १ लाख ४ हजार १३७ बाँदर रहेको अनुमान गरिएको छ।
अध्ययनमा मकै सबैभन्दा व्यापक रूपमा खेती गरिएको र सबैभन्दा बढी क्षति भएको बालीका रूपमा देखिएको छ। सर्वेक्षणमा प्रतिघर औसत ६२० किलोग्राम मकै उत्पादन हुँदा ३१२ किलोग्राम क्षति हुने पाइएको छ। यसअनुसार औसत क्षति उत्पादनको ५०.३ प्रतिशत हुन्छ।
आर्थिक हिसाबले पनि मकैमा क्षति ठूलो देखिएको छ। सर्वेक्षण गरिएका घरधुरीमा बाँदरका कारण मकैमा मात्रै करिब २ करोड ५० लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति अनुमान गरिएको अध्ययनमा उल्लेख छ।
प्रदेशअनुसार क्षतिको अवस्था
अध्ययनले प्रदेशअनुसार वन्यजन्तुबाट हुने बाली क्षतिमा ठूलो अन्तर देखाएको छ। मकैको सापेक्ष क्षति गण्डकीमा ९० प्रतिशत र कर्णालीमा ८८ प्रतिशतसम्म पुगेको छ। सुदूरपश्चिममा धानको क्षति ८५ प्रतिशत तथा गहुँको क्षति ९० प्रतिशतसम्म पुगेको अध्ययनको निष्कर्ष छ।
मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व बागमती, गण्डकी र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बढी देखिएको छ। उत्तरदातामध्ये ९८ प्रतिशतले बाँदरलाई सबैभन्दा समस्याग्रस्त जनावर बताएका छन् भने पोर्कुपाइनलाई ६७ प्रतिशत र बँदेललाई ३१ प्रतिशतले प्रमुख समस्या मानेका छन्।
कृषि र ग्रामीण जीविकामा असर
अध्ययनले बाली क्षति केवल उत्पादनको समस्या नभई ग्रामीण परिवारको आय, खाद्य सुरक्षा र कृषि श्रम व्यवस्थापनसँग पनि जोडिएको देखाएको छ। खेतमा बाली जोगाउन जनशक्ति सीमित हुँदै गएको र वन्यजन्तुको दबाब बढेको अवस्थामा किसानले उत्पादनमा अनिश्चितता बेहोर्नुपरेको अध्ययनले देखाउँछ।
यसअघि MeroSath ले पनि नेपालका पहाडी क्षेत्रमा बाँदर–बँदेलका कारण किसानले खेती छाड्न थालेको विषयमा समाचार प्रकाशित गरेको थियो। नयाँ अध्ययनले त्यस समस्यालाई राष्ट्रिय स्तरमा तुलना गर्न मिल्ने तथ्यांकसहित थप स्पष्ट पारेको छ।
स्रोत
- राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (NTNC)
फिचर्ड तस्बिर: नेपालमा रेसस मकाक। तस्बिर: Charles J. Sharp/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. तस्बिर समाचारमा उल्लिखित अध्ययन क्षेत्रको प्रत्यक्ष घटनाको तस्बिर होइन।