घरभित्रको धुवाँ घटाउन परिवारले अपनाउन सक्ने ६ व्यवहारिक उपाय

काठ, कोइला, गोबर वा बालीका अवशेष जलाएर खाना पकाउँदा निस्कने धुवाँ भान्सामा थुनिए परिवारका सदस्यले लामो समयसम्म सूक्ष्म कण र अन्य प्रदूषक साससँगै लिन सक्छन्। घरभित्रको वायु प्रदूषण कम गर्न स्वच्छ इन्धन, प्रभावकारी धुवाँ निकास र उपयुक्त हावा आवतजावतलाई सँगसँगै ध्यान दिनुपर्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार खुला आगो वा अक्षम चुलोमा ठोस इन्धन र मट्टीतेल प्रयोग गर्दा घरभित्र हानिकारक प्रदूषक फैलिन सक्छन्। नेपालका ११ हजार ४० घरधुरीको २०१६ को सर्वेक्षणमा आधारित २०१९ मा प्रकाशित अध्ययनले ८० प्रतिशतभन्दा बढी घरमा घरभित्रको वायु प्रदूषणसँग सम्बन्धित कम्तीमा एउटा सूचक देखिएको जनाएको थियो। उक्त अध्ययन पुरानो सर्वेक्षणमा आधारित भएकाले यसलाई अहिलेको घरधुरीको दरका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

घरभित्रको धुवाँ घटाउने ६ उपाय

१. स्वच्छ इन्धनलाई प्राथमिकता दिनुहोस्

उपलब्ध र व्यवहारिक भए खाना पकाउन बिजुली, बायोग्यास वा एलपी ग्यासजस्ता विकल्प रोज्नुहोस्। विश्व स्वास्थ्य संगठनले सौर्य ऊर्जा, बिजुली, बायोग्यास, एलपी ग्यास र प्राकृतिक ग्यासलाई स्वास्थ्यका लागि स्वच्छ इन्धनका विकल्पमा राखेको छ। इन्धन परिवर्तन सम्भव नभए पनि धुवाँको स्रोत घटाउने उपाय खोज्नु उपयोगी हुन्छ।

२. उपयुक्त चुलो छान्नुहोस्

काठदाउरा प्रयोग गर्नैपर्ने अवस्थामा कम उत्सर्जन गर्ने र प्राविधिक मापदण्ड पूरा गरेको सुधारिएको चुलोबारे जानकारी लिनुहोस्। सबै सुधारिएको भनिएका चुलो समान रूपमा स्वच्छ हुँदैनन्; त्यसैले मोडेल र उत्सर्जनसम्बन्धी जानकारी विश्वसनीय निकायबाट पुष्टि गर्नुहोस्। नेपालको वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्द्धन केन्द्रले सुधारिएको चुलो तथा घरेलु बायोग्यास प्रविधिलाई प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ।

३. धुवाँ बाहिर निकाल्ने व्यवस्था मिलाउनुहोस्

चिम्नी वा निकास हुडको व्यवस्था भए धुवाँलाई भान्साबाट बाहिर लैजान मद्दत पुग्छ। निकास प्रणाली सही रूपमा जडान भएको र धुवाँ घरभित्र फर्किने अवस्था नरहेको सुनिश्चित गर्नुहोस्। जडान वा मर्मतका लागि आवश्यक परे योग्य प्राविधिकको सहयोग लिनु उपयुक्त हुन्छ।

४. भान्सामा हावा आवतजावत कायम राख्नुहोस्

खाना पकाउँदा धुवाँ कोठाभित्र थुनिने अवस्था नबनाउनुहोस्। सम्भव भएसम्म भान्सामा स्वच्छ हावा भित्रिने र प्रदूषित हावा बाहिरिने बाटो मिलाउनुहोस्। बाहिरको वायु प्रदूषण उच्च भएको बेला झ्याल खोल्ने निर्णय भने स्थानीय अवस्थालाई ध्यानमा राखेर गर्नुहोस्।

५. चुलो र निकास प्रणालीको अवस्था जाँच्नुहोस्

चुलो, चिम्नी र निकास हुडको अवस्था समय–समयमा जाँच्नुहोस्। धुवाँ बाहिर ननिस्कने, निकास अवरुद्ध हुने वा उपकरण बिग्रिएको संकेत देखिए मर्मत गराउनुहोस्। राम्रोसँग जडान र हेरचाह गरिएको प्रणालीले धुवाँ घरभित्र फैलिने जोखिम घटाउन सहयोग गर्छ।

६. घरभित्र धूम्रपान नगर्नुहोस्

घरभित्र धूम्रपान नगर्नुहोस् र खाना पकाउँदा बालबालिका तथा अन्य परिवारजनलाई धुवाँको स्रोत नजिक लामो समय बस्न नदिनुहोस्। विश्व स्वास्थ्य संगठनले घरायसी प्रदूषणको भार विशेषगरी महिला र बालबालिकामा बढी पर्ने उल्लेख गरेको छ।

यी सबै सुधार एकैपटक गर्न सम्भव नहुन सक्छ। उपलब्ध साधनअनुसार स्वच्छ इन्धन, उपयुक्त चुलो र राम्रो निकासमध्येबाट क्रमशः सुधार सुरु गर्न सकिन्छ। धुवाँको स्रोत घटाउनु र बाँकी धुवाँलाई भान्सामा जम्न नदिनु नै घरभित्रको हावा स्वच्छ राख्ने मुख्य आधार हो।