सामाजिक सञ्जालमा आएको सूचना सेयर गर्नुअघि पाँच कुरा जाँच्नुहोस्

सामाजिक सञ्जालमा कुनै सूचना, तस्बिर वा भिडियो देख्दा त्यसलाई तुरुन्तै अरूलाई पठाउनुअघि मूल स्रोत, प्रकाशन मिति र सन्दर्भ जाँच्नु उपयोगी हुन्छ। एउटै सामग्री धेरै खाताले साझा गरेको देखिनु मात्रै त्यसको सत्यताको प्रमाण होइन।

नेपाल पत्रकार महासंघले सार्वजनिक गरेको पत्रकार आचारसंहितामा अनलाइनमा समाचार सामग्री र बाह्य लिङ्कको प्रामाणिकता प्रकाशनअघि जाँच्नुपर्ने उल्लेख छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले पनि विपद्का बेला सूचना, फोटो र भिडियो आधिकारिक हुन् कि होइनन् यकिन गरेर मात्र पोस्ट वा सेयर गर्न आग्रह गरेको छ।

पहिलो, सूचना आएको मूल स्रोत खोज्नुहोस्। सरकारी निर्णय वा सूचना भनिएको छ भने सम्बन्धित मन्त्रालय, विभाग, स्थानीय तह वा आधिकारिक निकायको वेबसाइटमा त्यही विवरण छ कि छैन हेर्नुहोस्। नाम नखुलेको पेज, अपरिचित खाता वा स्रोत नखुलाइएको स्क्रिनसटलाई मात्रै आधार नबनाउनुहोस्।

दोस्रो, मिति र स्थान मिलाउनुहोस्। पुरानो घटना, तस्बिर वा भिडियो फेरि सामाजिक सञ्जालमा आएर नयाँ घटनासँग जोडिन सक्छ। पोस्ट कहिले गरिएको हो, सामग्रीमा उल्लेख गरिएको स्थान कुन हो र घटनाको समयसँग ती विवरण मिल्छन् कि मिल्दैनन् जाँच्नुहोस्। मिति नखुलेको सामग्रीलाई तत्कालको घटना भनेर निष्कर्ष ननिकाल्नुहोस्।

तेस्रो, शीर्षक मात्र होइन, पूरा विवरण पढ्नुहोस्। शीर्षकमा गरिएको दाबी लेखको मुख्य विवरणसँग मेल खान्छ कि खाँदैन हेर्नुहोस्। नाम, संख्या, उद्धरण र घटनाको पृष्ठभूमि जस्ता विवरण मूल वक्तव्य वा सम्बन्धित निकायको सूचनासँग तुलना गर्नुहोस्।

चौथो, अर्को विश्वसनीय स्रोतसँग तथ्य मिलाउनुहोस्। एउटै मूल पोस्टलाई धेरै वेबसाइट वा खाताले जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याएका हुन सक्छन्। त्यसैले फरक र स्वतन्त्र स्रोतले पनि त्यही तथ्य पुष्टि गरेका छन् कि छैनन् हेर्नुहोस्। स्रोतहरूबीच विवरण फरक भएमा कुन कुरा पुष्टि भएको हो र कुन कुरा अझै अस्पष्ट छ भन्ने छुट्याउनुहोस्।

पाँचौँ, तस्बिर र भिडियोको सन्दर्भ जाँच्नुहोस्। दृश्य वास्तविक भए पनि त्यो पुरानो वा अर्कै ठाउँको हुन सक्छ। तस्बिरसँगै राखिएको विवरण, स्थान र मिति मूल स्रोतमा पनि मिल्छ कि मिल्दैन हेर्नुहोस्। विपद् वा आपत्कालीन अवस्थासँग सम्बन्धित सामग्रीमा आधिकारिक निकायको पुष्टि नभएसम्म त्यसलाई तथ्यका रूपमा साझा नगर्नुहोस्।

कुनै सामग्रीको सत्यता पुष्टि गर्न नसकिएमा त्यसलाई अगाडि नपठाउनु नै जिम्मेवार विकल्प हो। पछि आधिकारिक विवरण आएपछि मात्र त्यसअनुसार जानकारी साझा गर्न सकिन्छ। गलत सूचना देखिएमा मूल पोस्ट गर्ने व्यक्ति वा संस्थासँग प्रमाणसहित स्पष्टता माग्न सकिन्छ; तर पुष्टि नभएको आरोप अर्को पोस्टमार्फत फैलाउनु हुँदैन।

सूचना छिटो फैलिने समयमा केही क्षण रोकेर स्रोत, मिति, स्थान र प्रमाण जाँच्दा अनावश्यक भ्रम कम गर्न मद्दत पुग्छ। विशेषगरी विपद्, सार्वजनिक सुरक्षा वा सरकारी निर्णयसँग सम्बन्धित खबरमा आधिकारिक सूचना र स्वतन्त्र पुष्टि दुवैलाई महत्त्व दिनुपर्छ।