किसानको गुनासो: ‘मिल्क एनालाइजर’मा कम फ्याट–एसएनएफ देखाएर दूधको मूल्य घटाइयो

बाँके । बाँकेको डुडुवा गाउँपालिका–३ हलाकारापुरुवाका भैंसीपालक किसानले दूध परीक्षणमा प्रयोग हुने ‘मिल्क एनालाइजर’को परिणामप्रति प्रश्न उठाएका छन्। वास्तविक गुणस्तरभन्दा कम फ्याट र एसएनएफ देखाइँदा आफूहरूले दूधको उचित मूल्य पाउन नसकेको किसानहरूको गुनासो छ।

हलाकारापुरुवामा पाँच सयभन्दा बढी भैंसीपालन हुँदै आएको र यहाँबाट दैनिक ठूलो परिमाणमा दूध बजारमा जाने किसानहरू बताउँछन्। दूधको मूल्य निर्धारण फ्याट र एसएनएफको परिणामसँग जोडिएकाले परीक्षणमा प्रयोग हुने उपकरणको शुद्धता र विश्वसनीयता आफूहरूका लागि महत्वपूर्ण रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

किसानहरूले मिल्क एनालाइजरको नियमित क्यालिब्रेसन, प्राविधिक परीक्षण, सरकारी प्रमाणीकरण तथा प्रभावकारी अनुगमनको माग गरेका छन्। प्राविधिक रूपमा आफूहरू जानकार नभएकाले मेसिनले देखाएको परिणाममै भर पर्नुपर्ने अवस्था रहेको उनीहरूको गुनासो छ।

तर मेसिनमा जानाजान हेरफेर गरिएको हो वा प्राविधिक समस्या, क्यालिब्रेसनको त्रुटि अथवा अन्य कारणले गलत परिणाम आएको हो भन्ने विषय सम्बन्धित निकायको परीक्षण तथा छानबिनपछि मात्र यकिन हुने देखिन्छ।

फ्याट र एसएनएफ किन महत्वपूर्ण ?

दूधमा रहेको बोसोलाई फ्याट भनिन्छ। यसलाई प्रतिशतमा मापन गरिन्छ। उदाहरणका लागि दूधमा ४ प्रतिशत फ्याट हुनु भनेको सय भाग दूधमा चार भाग बोसो हुनु हो। फ्याटले दूधको क्रिमपनसँगै बटर, घिउ तथा क्रिमजस्ता दुग्धजन्य पदार्थको उत्पादन र गुणस्तरमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

त्यस्तै, एसएनएफ अर्थात् Solids-Not-Fat भन्नाले दूधमा रहेको बोसोबाहेकका ठोस पदार्थलाई बुझाउँछ। यसमा मुख्यतः प्रोटिन, ल्याक्टोज र खनिजलगायतका पदार्थ हुन्छन्।

दूधको मूल्य निर्धारणमा फ्याट मात्र हेर्दा दूधको समग्र गुणस्तरको पूर्ण तस्वीर प्राप्त हुँदैन। फ्याट बढी भए पनि एसएनएफ कम हुन सक्छ वा यसको विपरीत अवस्था हुन सक्छ। त्यसैले दूध संकलन केन्द्र तथा सहकारीहरूले फ्याट र एसएनएफ दुवैलाई मूल्य निर्धारणको आधार बनाउने गर्छन्।

मिल्क एनालाइजरले कसरी काम गर्छ ?

आधुनिक दूध संकलन केन्द्रमा प्रयोग हुने मिल्क एनालाइजरले दूधको सानो नमुना परीक्षण गरी केही सेकेन्डमै फ्याट, एसएनएफलगायतका मापदण्डको परिणाम देखाउन सक्छ। यसले परम्परागत म्यानुअल परीक्षणको तुलनामा छिटो परिणाम उपलब्ध गराउन सहयोग गर्छ।

तर मेसिनले देखाएको परिणाम मात्र पर्याप्त हुँदैन। परिणाम कसरी अभिलेख गरिन्छ भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। डिजिटल डिस्प्लेमा आएको परिणाम हातैले रजिस्टरमा सार्दा मानवीय त्रुटिको सम्भावना रहन्छ। मेसिनबाट प्राप्त परिणाम सिधै संकलन सफ्टवेयरमा अभिलेख हुने प्रणालीले यस्तो जोखिम कम गर्न सक्छ।

किसानले परीक्षणको परिणाम प्रत्यक्ष हेर्न पाउने, सम्भव भएसम्म प्रिन्टेड स्लिप प्राप्त गर्ने र परिणाम डिजिटल रूपमा सुरक्षित हुने व्यवस्था भए परीक्षण प्रणालीप्रतिको विश्वास बढाउन सकिन्छ।

फ्याट र एसएनएफमा किन उतारचढाव आउँछ ?

दूधको फ्याट र एसएनएफ जनावरको जात, दूध दिने चरण, मौसम, आहार तथा पोषणलगायत विभिन्न कारणले स्वाभाविक रूपमा परिवर्तन हुन सक्छ।

विशेषगरी भैंसीको दूधमा निश्चित अवस्थामा फ्याटको मात्रा तुलनात्मक रूपमा बढी हुन सक्छ। जनावरले खाने आहार र पोषणको अवस्थाले पनि दूधको संरचनामा प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले कुनै एक दिन फ्याट वा एसएनएफ कम देखिँदैमा मेसिनमा हेरफेर भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर एउटै किसानको दूधमा अस्वाभाविक रूपमा निरन्तर कमी देखिएमा भने उपकरणको क्यालिब्रेसन, परीक्षण विधि र नमुनासहित सम्पूर्ण प्रक्रियाको जाँच आवश्यक हुन्छ।

किसानले के गर्न सक्छन् ?

दूध परीक्षण गर्दा किसानले मेसिनको डिजिटल डिस्प्लेमा देखिएको परिणाम हेर्न र सम्भव भएसम्म परीक्षणको स्लिप माग्न सक्छन्।

परिणामप्रति शंका लागेमा एउटै दूधको नमुना अर्को विश्वसनीय परीक्षण विधि वा अन्य परीक्षण केन्द्रबाट क्रस–चेक गर्न सकिन्छ। साथै, दूध संकलन केन्द्रमा प्रयोग भइरहेको मिल्क एनालाइजरको नियमित क्यालिब्रेसन तथा प्राविधिक परीक्षण भएको छ कि छैन भन्ने जानकारी पनि लिन सकिन्छ।

परीक्षणको परिणाम किसानले प्रत्यक्ष हेर्न पाउने, डिजिटल रूपमा सुरक्षित हुने र आवश्यक परे पुनः परीक्षण गर्न सकिने व्यवस्था भए विवादको सम्भावना कम गर्न सकिन्छ।

छानबिन र प्रमाणीकरणको माग

किसानहरूले दूधको मूल्य निर्धारणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको परीक्षण प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउन सम्बन्धित निकायसँग माग गरेका छन्।

मिल्क एनालाइजरमा जानाजान हेरफेर भएको प्रमाणित भएमा प्रचलित कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्ने उनीहरूको माग छ। गलत परीक्षणका कारण किसानलाई आर्थिक क्षति भएको प्रमाणित भए त्यसको उचित सम्बोधन तथा क्षतिपूर्तिको व्यवस्था हुनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।

दूध परीक्षणमा प्रयोग हुने उपकरणको नियमित प्राविधिक परीक्षण तथा प्रमाणीकरण, क्यालिब्रेसनको अभिलेख, डिजिटल डेटा व्यवस्थापन र प्रभावकारी अनुगमन हुन सके किसान तथा दूध संकलन केन्द्रबीचको विश्वास कायम गर्न सहयोग पुग्ने देखिन्छ।

अन्ततः फ्याट र एसएनएफ परीक्षणको परिणाम नै किसानको भुक्तानीसँग जोडिने भएकाले परीक्षण प्रणाली विश्वसनीय, पारदर्शी र प्रमाणमा आधारित हुनु आवश्यक छ। किसानको उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्न उपकरणको शुद्धतासँगै परीक्षण प्रक्रियाको सम्पूर्ण प्रणालीमा पारदर्शिता आवश्यक देखिन्छ।