काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरी भागमा शिवपुरी पर्वतको फेदीमा रहेको बुढानीलकण्ठ मन्दिर नेपालका धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदामध्ये विशेष महत्व बोकेको स्थल हो। यहाँ रहेको विशाल शयन गरिरहेका भगवान् विष्णुको एकाश्म मूर्ति हेर्न वर्षभरि भक्तजन तथा पर्यटक पुग्ने गर्छन्।
मन्दिरको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण पानीको पोखरीभित्र शेषनागमाथि शयन गरिरहेको भगवान् विष्णुको करिब पाँच मिटर लामो प्रस्तर मूर्ति हो। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार यो मूर्ति एउटै ठूलो ढुंगाबाट कुँदिएको हो र यसको निर्माण लिच्छवि कालसँग जोडिन्छ।
पानीमाथि शयन गरिरहेका भगवान् विष्णु
बुढानीलकण्ठमा भगवान् विष्णुलाई जलशयन नारायणका रूपमा पूजा गरिन्छ। चार हात भएका विष्णुको हातमा शंख, चक्र, गदा र कमलका प्रतीक देखिन्छन् भने उहाँ शेषनागको कुण्डलीमाथि शयन गरिरहेको स्वरूपमा हुनुहुन्छ।
पोखरीको पानीमा राखिएको विशाल मूर्ति हेर्दा भगवान् पानीमाथि तैरिरहेको जस्तो देखिन्छ। यही दृश्यले बुढानीलकण्ठलाई काठमाडौं उपत्यकाका अन्य धार्मिकस्थलभन्दा फरक पहिचान दिएको छ।
धार्मिक मान्यतामा विष्णुको यो अवस्था योगनिद्रासँग जोडिन्छ। हिन्दू परम्पराअनुसार चातुर्मास अवधिमा भगवान् विष्णु योगनिद्रामा रहने र हरिबोधिनी एकादशीका दिन जागृत हुने विश्वास गरिन्छ।
कसरी भेटियो विष्णुको मूर्ति ?
बुढानीलकण्ठको मूर्ति कसरी त्यहाँ आयो भन्ने विषयमा ऐतिहासिक विवरणसँगै एउटा चर्चित लोककथा पनि प्रचलित छ।
किंवदन्तीअनुसार कुनै समय एक किसान खेत जोतिरहेका थिए। हलो एउटा ठूलो ढुंगामा ठोक्कियो। ढुंगा काटिँदा रगतजस्तो पदार्थ निस्किएपछि किसान अचम्मित भए। त्यसपछि जमिन खन्दा माटोभित्र लुकेको भगवान् विष्णुको विशाल मूर्ति भेटिएको भनाइ छ।
यो कथा धार्मिक आस्थासँग जोडिएको लोकविश्वास हो। मूर्तिको ऐतिहासिक उत्पत्तिबारे भने यसलाई लिच्छवि कालको कलाकृतिका रूपमा अध्ययन गरिएको छ।
लिच्छवि कालको कलाको अनुपम उदाहरण
बुढानीलकण्ठको मूर्तिलाई लिच्छवि कालीन नेपाली प्रस्तरकलाको महत्वपूर्ण उदाहरण मानिन्छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि मूर्तिलाई लिच्छवि कालसँग सम्बन्धित करिब पाँच मिटर लामो एकाश्म प्रस्तर मूर्तिका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
लिच्छवि काल काठमाडौं उपत्यकामा प्रस्तर मूर्तिकलाको विकासका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले बुढानीलकण्ठको मूर्ति धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई नेपालको प्राचीन कला र मूर्तिकलाको अध्ययनका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण सम्पदा हो।
‘बुढानीलकण्ठ’ नाम किन रह्यो ?
मन्दिरमा मुख्य रूपमा भगवान् विष्णुको पूजा हुन्छ। तर यसको नाम भने ‘बुढानीलकण्ठ’, अर्थात् पुरानो/वृद्ध नीलकण्ठ, सँग जोडिन्छ।
‘नीलकण्ठ’ भगवान् शिवको प्रसिद्ध नाम हो। समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको विष पिएपछि शिवको घाँटी नीलो भएको धार्मिक कथासँग नीलकण्ठ नाम जोडिएको छ।
यद्यपि बुढानीलकण्ठमा मुख्य आराध्य भगवान् विष्णु हुनुहुन्छ। यही कारण पनि यसको नाम र मुख्य देवताबीचको सम्बन्धबारे विभिन्न धार्मिक व्याख्या र लोकविश्वास पाइन्छ।
हिन्दू र बौद्ध आस्थाको संगम
बुढानीलकण्ठको अर्को विशेषता यहाँ देखिने हिन्दू–बौद्ध धार्मिक सहअस्तित्व हो।
हिन्दू परम्परामा यहाँको मूर्तिलाई भगवान् विष्णुका रूपमा पूजा गरिन्छ। केही बौद्ध परम्परामा भने यसलाई अवलोकितेश्वरसँग सम्बन्धित स्वरूपका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको पाइन्छ। नेपाली मूर्तिकलाबारे प्रकाशित एक अध्ययनले बुढानीलकण्ठको मूर्तिमा हिन्दू र बौद्ध धार्मिक प्रतीकहरूको सहअस्तित्वबारे चर्चा गरेको छ।
यसले बुढानीलकण्ठलाई धार्मिक आस्थासँगै काठमाडौं उपत्यकाको बहुधार्मिक सांस्कृतिक इतिहास बुझ्ने महत्वपूर्ण स्थल बनाएको छ।
नेपालका राजाहरू किन बुढानीलकण्ठ जाँदैनथे ?
बुढानीलकण्ठसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित कथामध्ये एउटा नेपालका राजाहरूले मन्दिरमा प्रवेश नगरेको विश्वास हो।
लोककथाअनुसार कुनै समय मल्ल राजा प्रताप मल्लसँग भगवान् विष्णुले सपनामा प्रकट भएर नेपालका राजाले बुढानीलकण्ठको मूर्ति हेर्न नहुने संकेत दिएको भन्ने कथा प्रचलित छ। पछि यही विश्वासका कारण नेपालका राजाहरूले प्रत्यक्ष रूपमा मूर्ति दर्शन नगरेको भनाइ पाइन्छ।
तर यो विषयलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यभन्दा दरबार र मन्दिरसँग जोडिएको परम्परागत किंवदन्तीका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। विभिन्न स्रोतमा यस कथाका विवरणसमेत फरक–फरक पाइन्छन्।
यही किंवदन्तीले भने बुढानीलकण्ठलाई धार्मिक स्थलसँगै नेपालको राजतन्त्र र सांस्कृतिक इतिहाससँग जोडिएको रहस्यमय स्थलका रूपमा लोकप्रिय बनाएको छ।
हरिबोधिनी एकादशीमा विशेष भीड
बुढानीलकण्ठमा मनाइने प्रमुख धार्मिक अवसरमध्ये हरिबोधिनी एकादशी विशेष महत्वपूर्ण छ।
हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीदेखि भगवान् विष्णु योगनिद्रामा जानुहुन्छ र कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधिनी एकादशीमा जागृत हुनुहुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
यसै अवसरमा बुढानीलकण्ठमा ठूलो मेला लाग्ने गर्छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि हरिशयनी र हरिबोधिनी एकादशीका अवसरमा यहाँ ठूलो मेला लाग्ने उल्लेख गरेको छ।
हरिबोधिनी एकादशीका दिन ठूलो संख्यामा भक्तजन मन्दिर पुग्ने भएकाले त्यस समय बुढानीलकण्ठको धार्मिक वातावरण अझ विशेष बन्ने गर्छ।
धार्मिक पर्यटनको महत्वपूर्ण गन्तव्य
शिवपुरी क्षेत्रको फेदीमा रहेको बुढानीलकण्ठ धार्मिक पर्यटनसँगै काठमाडौंको सांस्कृतिक पर्यटनको पनि महत्वपूर्ण गन्तव्य हो।
काठमाडौंको केन्द्रबाट करिब ९ किलोमिटर उत्तरतर्फ रहेको यस क्षेत्रमा सार्वजनिक यातायातबाट पनि पुग्न सकिन्छ। मन्दिरसँगै शिवपुरीको प्राकृतिक वातावरणले यस क्षेत्रको पर्यटन आकर्षण थप बढाएको छ।
बुढानीलकण्ठ पुग्ने पर्यटकले एकातर्फ प्राचीन प्रस्तर मूर्ति र धार्मिक परम्परा अवलोकन गर्न सक्छन् भने अर्कोतर्फ शिवपुरी क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्य पनि अनुभव गर्न सक्छन्।
किन विशेष छ बुढानीलकण्ठ ?
बुढानीलकण्ठलाई विशेष बनाउने कुरा एउटामात्र छैन।
करिब पाँच मिटर लामो एकाश्म प्रस्तर मूर्ति, पानीको पोखरीभित्र शयन गरिरहेका विष्णु, शेषनागको स्वरूप, लिच्छवि कालसँग जोडिएको इतिहास, किसानले मूर्ति भेट्टाएको किंवदन्ती, राजासँग जोडिएको धार्मिक विश्वास, हिन्दू–बौद्ध सहअस्तित्व र हरिबोधिनी एकादशीको ठूलो मेला—यी सबैले बुढानीलकण्ठको पहिचान निर्माण गरेका छन्।
त्यसैले बुढानीलकण्ठ एउटा मन्दिर मात्र होइन, नेपालको धार्मिक आस्था, प्राचीन कला, इतिहास, लोककथा र सांस्कृतिक विविधता एकै ठाउँमा भेटिने सम्पदाका रूपमा परिचित छ।
शताब्दीयौँ पुरानो मानिने यो विशाल मूर्तिसामु पुग्दा भक्तका लागि यो आस्थाको केन्द्र बन्छ भने इतिहास र संस्कृतिमा रुचि राख्नेका लागि नेपालको प्राचीन सभ्यता र कलाको जीवित दस्तावेजजस्तै देखिन्छ।
बुढानीलकण्ठको यही धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक विरासत र रहस्यमय किंवदन्तीले आज पनि देश–विदेशका मानिसलाई काठमाडौंको उत्तरी भागतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ।
