# रेमिट्यान्स बढ्दा पनि देशमै रोजगारी किन बढ्दैन? लगानीमा रूपान्तरण हुन नसकेको पैसाको कथा

- Link: https://merosath.com/remittance-investment-jobs-nepal-analysis-october-2026/
- Published: २ हप्ता अगाडि
- Author: मेरोसाथ समाचार डेस्क

नेपालमा विदेशबाट आउने पैसाले लाखौँ परिवारको दैनिक खर्च धानेको छ, आयात भुक्तानी र
विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा सहयोग गरेको छ। तर रेमिट्यान्सको ठूलो प्रवाहसँगै देशभित्र
उत्पादनशील उद्योग र स्थायी रोजगारी पनि त्यही अनुपातमा बढेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न
मिल्दैन। मुख्य प्रश्न पैसा कति आयो भन्ने मात्र होइन—त्यसले देशभित्र कस्तो आर्थिक
गतिविधि र कति रोजगारी सिर्जना गर्‍यो भन्ने हो।

 * नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा कामदारको रेमिट्यान्स कुल गार्हस्थ्य
   उत्पादनको ३५.८ प्रतिशत बराबर पुगेको थियो।
 * आईएमएफको २०२६ को अध्ययनले रेमिट्यान्सको ठूलो हिस्सा उपभोग र कम उत्पादकत्व भएका
   ऋणको भुक्तानीमा जाने प्रवृत्तिले उत्पादनशील लगानी सीमित हुन सक्ने औँल्याएको छ।
 * रेमिट्यान्सलाई रोजगारीमा बदल्न भरपर्दो लगानीका अवसर, स्थिर नीति, सीप र बजारमा
   पहुँच चाहिन्छ; परिवारलाई बचत गर्न दबाब दिनु मात्रै समाधान होइन।
 * सरकारले सफलताको मापन रकम भित्रिएको तथ्याङ्कसँगै नयाँ व्यवसाय, उत्पादकत्व र सिर्जना
   भएका गुणस्तरीय रोजगारीबाट पनि गर्नुपर्छ।

## रेमिट्यान्स बलियो, तर उत्पादनको आधार कमजोर

नेपाल राष्ट्र बैंकको आधिकारिक विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा कामदारको रेमिट्यान्स
कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३५.८ प्रतिशत बराबर थियो। चालु आर्थिक वर्ष २०२६/२७ को पहिलो
दुई महिनाको विवरणमा पनि रेमिट्यान्स आप्रवाह उल्लेखनीय रहेको देखिन्छ। यसले परिवारको
आय र बाह्य क्षेत्रलाई ठूलो सहारा दिएको छ। तर रेमिट्यान्सको आकारलाई घरेलु उत्पादन
वा रोजगारी वृद्धिको प्रत्यक्ष प्रमाण मान्न सकिँदैन।

रेमिट्यान्स घरपरिवारको आम्दानी हो; त्यो स्वतः उद्योगको पूँजी बन्दैन। परिवारले खाद्यान्न,
शिक्षा, स्वास्थ्य, घरभाडा, ऋण भुक्तानी वा घर निर्माणमा खर्च गर्नु स्वाभाविक हो। 
यी खर्चले जीवनस्तर र स्थानीय मागलाई सहयोग गर्छन्। तर खर्चको ठूलो हिस्सा आयातित वस्तुमा
जाँदा त्यसले नेपालभित्र नयाँ उत्पादन र रोजगारी सिर्जना गर्ने प्रभाव सीमित हुन सक्छ।

## लगानीमा रूपान्तरण रोक्ने गाँठो कहाँ छ?

नेपाल राष्ट्र बैंकमा प्रकाशित अनुसन्धानले रेमिट्यान्सले आर्थिक वृद्धिमा सकारात्मक
योगदान दिए पनि निजी स्थिर पूँजी निर्माणसँग यसको सम्बन्ध कमजोर वा नकारात्मक देखिएको
निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ। अध्ययनले रेमिट्यान्सलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लैजान प्राप्तकर्तालाई
वित्तीय परामर्श र तालिम उपलब्ध गराउने नीति आवश्यक ठहर गरेको छ। यो एउटा अनुसन्धानको
निष्कर्ष हो; सबै परिवारले रेमिट्यान्स एउटै तरिकाले खर्च गर्छन् भन्ने अर्थ होइन।

आईएमएफको २०२६ को नेपालसम्बन्धी अध्ययनले पनि रेमिट्यान्सको ठूलो हिस्सा उपभोग तथा 
कम उत्पादकत्व भएका ऋणको भुक्तानीमा जाने, जबकि कमजोर शासन, नीतिगत अनिश्चितता र सीमित
घरेलु अवसरले निजी लगानीलाई निरुत्साहित गर्ने जोखिम औँल्याएको छ। यसले समस्या परिवारको
निर्णयमा मात्र नभई लगानी गर्ने वातावरणमा पनि रहेको देखाउँछ। उद्यमीले बजार, पूर्वाधार,
अनुमति प्रक्रिया, सीपयुक्त श्रमिक र नीतिको स्थिरताबारे भरोसा पाएन भने विदेशबाट आएको
पैसा व्यवसायमा लगानी गर्ने सम्भावना कम हुन सक्छ।

## रोजगारीमा यसको असर

देशभित्र पर्याप्त गुणस्तरीय काम नहुँदा धेरै युवाका लागि वैदेशिक रोजगारी आम्दानीको
व्यावहारिक बाटो बन्छ। विदेशमा काम गर्नेहरूले पठाएको रकमले परिवारलाई सहारा दिन्छ;
तर यही चक्र लामो समय चलिरहँदा देशले श्रम, सीप र सम्भावित उद्यमशीलताको हिस्सा बाहिर
गुमाउन सक्छ। आईएमएफको विश्लेषणले घरेलु अवसरको कमी, बाह्य रोजगारीतर्फको निर्भरता 
र कमजोर लगानीबीच एकअर्कालाई बलियो बनाउने सम्बन्ध औँल्याएको छ। यसलाई एकै कारणले भएको
समस्या नभई धेरै नीतिगत तथा संरचनागत पक्षको परिणामका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

यसको अर्थ वैदेशिक रोजगारी वा रेमिट्यान्स नकारात्मक हुन् भन्ने होइन। रेमिट्यान्सले
गरिबी घटाउन, शिक्षा र स्वास्थ्य खर्च धान्न तथा आर्थिक झट्का सहन परिवारलाई सहयोग 
गरेको छ। चुनौती भनेको यसबाट प्राप्त लाभलाई जोगाउँदै देशभित्र पनि उत्पादनशील रोजगारीको
विकल्प बढाउनु हो।

## नीतिले के बदल्न सक्छ?

पहिलो, साना तथा मझौला व्यवसायलाई दर्ता, कर, कर्जा र बजार पहुँचमा स्पष्ट तथा अनुमान
गर्न सकिने प्रक्रिया चाहिन्छ। दोस्रो, कृषि प्रशोधन, पर्यटन, ऊर्जा, सूचना प्रविधि
र स्थानीय उत्पादनजस्ता क्षेत्रमा बजारसँग जोडिएका सीप कार्यक्रम र उद्यम विकास सहायता
उपयोगी हुन सक्छन्। तेस्रो, वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका व्यक्तिको सीप र बचतलाई व्यवसायसँग
जोड्ने कार्यक्रम पारदर्शी, स्वेच्छिक र परिणाममा आधारित हुनुपर्छ।

चौथो, रेमिट्यान्स प्राप्त गर्ने परिवारलाई जोखिमपूर्ण लगानी गर्न वा अनिवार्य रूपमा
व्यवसाय खोल्न दबाब दिनु हुँदैन। बरु सुरक्षित बचतका साधन, स्पष्ट सूचना, वित्तीय साक्षरता
र विश्वासयोग्य लगानी विकल्प उपलब्ध गराउनुपर्छ। पाँचौँ, सरकारी नीतिको मूल्याङ्कनमा
कति रकम भित्रियो भन्ने सूचकसँगै निजी लगानी, व्यवसायको टिकाउपन, श्रम उत्पादकत्व र
औपचारिक रोजगारीको गुणस्तर पनि जोडिनुपर्छ।

## निष्कर्ष

नेपालको रेमिट्यान्स अर्थतन्त्रका लागि महत्वपूर्ण सुरक्षा कवच हो, तर त्यो आफैँमा 
रोजगारी सिर्जना गर्ने औद्योगिक रणनीति होइन। पैसा देशमा भित्रिनु पहिलो चरण हो; त्यसलाई
घरेलु उत्पादन, प्रतिस्पर्धी व्यवसाय र मर्यादित रोजगारीमा रूपान्तरण गर्ने वातावरण
बनाउनु अर्को र अझ कठिन चरण हो। परिवारको खर्चलाई दोष दिनुभन्दा राज्य र निजी क्षेत्रले
लगानीका अवसर, भरोसा र सीपको कमी कसरी हटाउँछन् भन्ने प्रश्नमा बहस केन्द्रित हुनुपर्छ।

**स्रोत तथा थप अध्ययन:** नेपाल राष्ट्र बैंक — _Remittances, Economic Growth and 
Investment Nexus: Evidence from Nepal_ (https://www.nrb.org.np/er-article/remittances-
economic-growth-and-investment-nexus-evidence-from-nepal/); अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा
कोष — _Nepal: Selected Issues_ (https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2026/
128/article-A001-en.xml); विश्व बैंक — _Unlocking Nepal’s Growth Potential: Nepal
Country Economic Memorandum 2025_ (https://www.worldbank.org/en/country/nepal/publication/
unlocking-nepal-s-growth-potential).