नेपालमा मोबाइल बैंकिङ र क्यूआर भुक्तानी सुरक्षित राख्ने सात उपाय

मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट र क्यूआर भुक्तानीले दैनिक कारोबार सजिलो बनाएका छन्। तर नक्कली लिंक, झुटा उपहार वा रोजगारीको प्रलोभन र गोप्य विवरण माग्ने फोनमार्फत ठगी हुन सक्छ। नेपाल राष्ट्र बैंक र नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरोका सुरक्षा सुझावलाई आधार मानेर प्रयोगकर्ताले केही सावधानी अपनाउन सक्छन्।

१. पासवर्ड, पिन र ओटीपी गोप्य राख्नुहोस्

बैंकिङ एपको पासवर्ड, कारोबार पिन र एकपटक प्रयोग हुने ओटीपी कसैसँग साझा नगर्नुहोस्। बैंक वा वालेट सेवा प्रदायकको नाम लिएर फोन गर्ने व्यक्तिले मागे पनि यी विवरण नदिनुहोस्। शंकास्पद कल वा सन्देश आएमा त्यसमा दिइएको नम्बरमा फर्केर सम्पर्क नगरी बैंकको आधिकारिक एप वा वेबसाइटमा रहेको सम्पर्क माध्यम प्रयोग गर्नुहोस्।

२. शंकास्पद लिंक र प्रलोभनबाट टाढा रहनुहोस्

चिट्ठा परेको, उपहार वा पार्सल आएको, भन्सार शुल्क तिर्नुपर्ने वा सजिलै रोजगारी पाइने भन्दै रकम माग्ने सन्देशमा विश्वास नगर्नुहोस्। अनपेक्षित लिंक नखोल्नुहोस् र त्यस्ता पृष्ठमा बैंकिङ विवरण नराख्नुहोस्। चिनजानकै व्यक्तिको सामाजिक सञ्जाल खाताबाट पैसा मागिएको भए पनि रकम पठाउनुअघि फोन गरेर पुष्टि गर्नुहोस्; सम्बन्धित खाता अरूको नियन्त्रणमा पुगेको हुन सक्छ।

३. बलियो पासवर्ड र दुई तहको प्रमाणीकरण प्रयोग गर्नुहोस्

अनुमान गर्न सजिलो पासवर्ड नराख्नुहोस्। एउटै पासवर्ड धेरै खातामा नदोहोर्‍याउनुहोस् र आवश्यक परे परिवर्तन गर्नुहोस्। सम्भव भए दुई तहको प्रमाणीकरण सक्रिय राख्नुहोस्। यसले पासवर्डसँगै अर्को प्रमाणीकरण चरण पनि माग्छ र खातामा पहुँच थप सुरक्षित बनाउन मद्दत गर्छ।

४. सार्वजनिक वाइफाइबाट बैंकिङ कारोबार नगर्नुहोस्

क्याफे, विमानस्थल वा अन्य सार्वजनिक स्थानको खुला वाइफाइबाट बैंकिङ कारोबार वा संवेदनशील विवरण आदानप्रदान नगर्नुहोस्। नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि असुरक्षित सार्वजनिक वाइफाइ वा भीपीएन प्रयोग गरेर भुक्तानी नगर्न सुझाव दिएको छ। आवश्यक कारोबार गर्दा आफ्नो विश्वसनीय मोबाइल डेटा वा सुरक्षित नेटवर्क प्रयोग गर्नुहोस्।

५. भुक्तानीअघि प्राप्तकर्ता र रकम जाँच्नुहोस्

क्यूआर कोड स्क्यान गरेपछि स्क्रिनमा देखिएको प्राप्तकर्ता वा व्यापारीको नाम र पठाउन लागेको रकम ध्यान दिएर जाँच्नुहोस्। नाम नमिलेमा वा रकम अस्वाभाविक देखिएमा कारोबार रोक्नुहोस्। अपरिचित व्यक्तिले पठाएको क्यूआर कोड वा भुक्तानी अनुरोध हतारमा स्वीकृत नगर्नुहोस्।

६. फोन र बैंकिङ एप सुरक्षित राख्नुहोस्

फोनमा स्क्रिन लक राख्नुहोस् र प्रणाली तथा एपहरू आधिकारिक माध्यमबाट अद्यावधिक गर्नुहोस्। अरूको उपकरणमा बैंकिङ एप खोलेको भए काम सकिएपछि लगआउट गर्नुहोस्। फोन हराएमा वा खातामा शंकास्पद कारोबार देखिएमा तुरुन्त बैंक वा वालेट सेवा प्रदायकलाई सम्पर्क गरी खाता वा सेवा सुरक्षित गर्ने प्रक्रिया अपनाउनुहोस्।

७. ठगी भए प्रमाण सुरक्षित राखेर उजुरी दिनुहोस्

अनधिकृत कारोबार वा अनलाइन ठगी भएको शंका लागेमा सन्देश, फोन नम्बर, लिंक, स्क्रिनसट, भुक्तानी भौचर र च्याट विवरण सुरक्षित राख्नुहोस्। नेपाल प्रहरीका अनुसार काठमाडौं उपत्यकामा साइबर ब्यूरो, भोटाहिटीमा र अन्य जिल्लामा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा निवेदन दिन सकिन्छ। साइबर ब्यूरोको सम्पर्क नम्बर ०१-५३१९०४४ र इमेल cyberbureau@nepalpolice.gov.np हो।

डिजिटल कारोबार सुरक्षित राख्न एपको सुरक्षा मात्र पर्याप्त हुँदैन। गोप्य विवरण जोगाउने, सन्देशको सत्यता जाँच्ने र शंकास्पद गतिविधि देखिए तुरुन्त जानकारी गराउने बानी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।