कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) बाट आएको उत्तर स्पष्ट र आत्मविश्वासी देखिए पनि त्यसमा गलत तथ्य वा भ्रामक जानकारी हुन सक्छ। युनेस्कोले शैक्षिक क्षेत्रमा एआई प्रयोग गर्दा मानवीय निगरानी, स्वतन्त्र मूल्यांकन र गोपनीयता संरक्षणलाई महत्त्व दिनुपर्ने बताएको छ। त्यसैले एआईको उत्तरलाई जानकारी खोज्ने सुरुआती आधार मान्नुहोस्, अन्तिम प्रमाण होइन।
सरकारी सूचना, परीक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य, बैंकिङ वा सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको दाबी जाँच्दा तलका उपाय उपयोगी हुन सक्छन्।
१. दाबीलाई साना तथ्यमा छुट्याउनुहोस्: एआईले दिएको उत्तरमा उल्लेख भएका नाम, मिति, स्थान, संख्या र उद्धरण अलग-अलग पहिचान गर्नुहोस्। एउटा तथ्य सही हुँदैमा पूरा उत्तर सही हुन्छ भन्ने हुँदैन।
२. मूल स्रोत खोल्नुहोस्: सरकारी निर्णय वा सूचनाका लागि सम्बन्धित मन्त्रालय, विभाग, स्थानीय तह वा नेपाल राजपत्रको मूल विवरण हेर्नुहोस्। बैंकिङ विषयमा सम्बन्धित बैंक वा नेपाल राष्ट्र बैंकको सूचना र शैक्षिक विषयमा सम्बन्धित विश्वविद्यालय वा परीक्षा निकायको विवरण प्राथमिकता दिनुहोस्। एआईले दिएको लिङ्क छ भने त्यसलाई खोलेर पृष्ठको मिति र सामग्री दाबीअनुसार छ कि छैन जाँच्नुहोस्।
३. स्वतन्त्र स्रोतसँग तुलना गर्नुहोस्: महत्त्वपूर्ण दाबी कम्तीमा दुई फरक र स्वतन्त्र स्रोतमा मिल्छ कि हेर्नुहोस्। एउटै समाचारलाई जस्ताको तस्तै पुनःप्रकाशित गरेका वेबसाइटलाई दुई स्वतन्त्र पुष्टि नमान्नुहोस्। आधिकारिक सूचना र त्यसलाई छुट्टै रूपमा जाँचेर लेखिएको समाचार प्रतिवेदन उपयोगी तुलना हुन सक्छन्।
४. मिति र सन्दर्भ जाँच्नुहोस्: पुरानो समाचार, तस्बिर वा सूचनालाई नयाँ घटनाजस्तो बनाएर साझा गरिएको हुन सक्छ। प्रकाशित मिति मात्र होइन, मूल घटना कहिले भएको हो, सामग्री पछि अद्यावधिक गरिएको छ कि छैन र उल्लेख गरिएको स्थान सही हो कि होइन पनि हेर्नुहोस्।
५. तथ्य-जाँच उपकरण प्रयोग गर्नुहोस्: गुगलको फ्याक्ट चेक एक्सप्लोररमा दाबीका मुख्य शब्द वा व्यक्तिको नाम खोजेर त्यसबारे पहिले नै तथ्य-जाँच प्रकाशित भएको छ कि छैन हेर्न सकिन्छ। नतिजा नआएमा दाबी स्वतः सही ठहरिँदैन; मूल स्रोत र अन्य विश्वसनीय विवरणबाट जाँच जारी राख्नुहोस्।
६. तस्बिर र भिडियोको पृष्ठभूमि जाँच्नुहोस्: दृश्य सामग्रीसँगै त्यसको मूल स्रोत, पहिलो पटक प्रकाशित भएको मिति र दाबी गरिएको स्थान पनि जाँच्नुहोस्। पुरानो तस्बिर नयाँ घटनासँग जोडिएको हुन सक्छ। तस्बिरमा देखिएको दृश्य मात्रका आधारमा व्यक्ति, स्थान वा घटनाको पहिचान नगर्नुहोस्।
७. निजी विवरण सुरक्षित राख्नुहोस्: अपरिचित लिङ्कबाट आएका फाराममा नागरिकता विवरण, बैंकसम्बन्धी जानकारी, पासवर्ड वा एकपटक प्रयोग हुने गोप्य सङ्केत नदिनुहोस्। नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरोले शंकास्पद लिङ्क, व्यक्तिगत विवरण माग्ने सन्देश र ओटीपी ठगीबारे सचेत गराएको छ। पुष्टि नभएको दाबी अरूलाई पठाउनुअघि रोकिएर जाँच्नुहोस्।
स्वास्थ्य, कानुन वा पैसासम्बन्धी महत्त्वपूर्ण निर्णय एआईको उत्तरका आधारमा मात्र नगर्नुहोस्। सम्बन्धित आधिकारिक निकाय वा योग्य विज्ञसँग पुष्टि गर्नुहोस्। केही मिनेट लगाएर मूल स्रोत हेर्नु गलत सूचना फैलिन नदिन उपयोगी बानी हो।
- एआईको उत्तरमा तथ्यगत गल्ती हुन सक्छ; त्यसलाई अन्तिम प्रमाण नमान्नुहोस्।
- सरकारी वा संस्थागत दाबीका लागि मूल सूचना र मिति जाँच्नुहोस्।
- महत्त्वपूर्ण तथ्य कम्तीमा दुई स्वतन्त्र स्रोतसँग तुलना गर्नुहोस्।
- फ्याक्ट चेक एक्सप्लोररले पहिले प्रकाशित तथ्य-जाँच खोज्न मद्दत गर्छ।
- शंकास्पद लिङ्क, पासवर्ड र ओटीपी माग्ने सन्देशबाट सावधान रहनुहोस्।
स्रोत: युनेस्कोको एआई प्रयोगसम्बन्धी सामग्री, गुगलका तथ्य-जाँच उपकरणबारेको आधिकारिक जानकारी र नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरोका सार्वजनिक सावधानी सन्देशका आधारमा तयार गरिएको व्यवहारिक मार्गदर्शिका।