संघर्षदेखि सफलतासम्म: हेमराज देवकोटाको प्रेरणादायी मौरीपालन यात्रा

सर्लाहीको ईश्वरपुर नगरपालिका–४, सागरनाथका हेमराज देवकोटाले विसं २०५८ मा दुई गोला मौरीबाट मौरीपालन सुरु गर्नुभएको थियो। सामान्य सुरुवातबाट थालेको उहाँको प्रयास समयसँगै विस्तार हुँदै गयो। उहाँसँगको प्रत्यक्ष कुराकानीमा उहाँले अहिले करिब चार सय गोला मौरी रहेको जानकारी दिनुभएको छ। तर उहाँको यात्रा केवल घारको सङ्ख्या बढाउने कथा होइन; बजारको अनिश्चितता र मौरीका लागि आवश्यक चरन क्षेत्र घट्दै गएको चुनौतीसँग जुध्दै व्यवसायलाई निरन्तरता दिने प्रयास पनि हो।

मौरीपालन सुरु गर्दा देवकोटासँग दुई गोला मौरी मात्रै थिए। अनुभव बटुल्दै, काम सिक्दै र विस्तारै लगानी थप्दै उहाँले आफ्नो व्यवसाय अघि बढाउनुभयो। दुई दशकभन्दा बढी समयको यात्रामा उहाँले मौरीपालनका अवसरसँगै यसका व्यावहारिक कठिनाइ पनि नजिकबाट भोग्नुभएको छ।

मौरीपालनमा घारको सङ्ख्या बढाउनु मात्रै सफलता होइन। मौरीलाई पर्याप्त आहार उपलब्ध हुने चरन क्षेत्र, मौसमको अवस्था, रोग तथा कीराको जोखिम, मह सङ्कलन र बिक्रीको व्यवस्था—यी सबै पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ। यीमध्ये कुनै एउटा पक्ष कमजोर हुँदा पनि उत्पादन र आम्दानीमा असर पर्न सक्छ।

उत्पादन छ, तर बजारको सुनिश्चितता छैन

देवकोटाका अनुसार, मौरीपालन व्यवसायमा उहाँले भोग्नुपरेको प्रमुख चुनौती उत्पादित महको बजारीकरण हो। २०७९ चैततिर उहाँको फार्ममा करिब साढे छ टन मह बिक्री हुन बाँकी थियो। त्यसबेला उहाँले २८० घारमा मौरीपालन गरिरहनुभएको थियो। आयातित महसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दा स्वदेशी उत्पादनले बजार पाउन कठिन भएको उहाँले बताउनुभयो।

मह उत्पादन गर्न समय, श्रम र लगानी चाहिन्छ। तर उत्पादन तयार भएपछि पनि बजार नपाए किसानको पुँजी लामो समयसम्म मौज्दातमै अड्किन्छ। यसले अर्को उत्पादन चक्र सुरु गर्न र व्यवसाय नियमित रूपमा सञ्चालन गर्न कठिन बनाउँछ। त्यसैले मौरीपालकका लागि उत्पादन बढाउनु जत्तिकै महत्त्वपूर्ण कुरा बजारको पहुँच, उचित मूल्य र उपभोक्ताको विश्वास हो।

मौरीको चरन क्षेत्र घट्दो चिन्ता

मौरीपालन प्राकृतिक वातावरणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको व्यवसाय हो। मौरीलाई फूल र वनस्पतिबाट आहार चाहिन्छ। त्यसैले चरन क्षेत्र घट्दै जाँदा मौरीको आहारमा कमी आउन सक्छ र त्यसको असर मह उत्पादनमा पनि पर्न सक्छ।

देवकोटाका अनुसार, सागरनाथ वन विकास परियोजनाअन्तर्गत सिसौका रूख कटान भएपछि मौरी चराउने ठाउँ घटेको छ। शुद्ध महको प्रवर्द्धन गर्न र नक्कली महको बिक्री नियन्त्रण गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि उहाँले औँल्याउनुभयो। उहाँको अनुभवले मौरीपालनलाई व्यक्तिगत व्यवसायका रूपमा मात्र हेरेर पुग्दैन भन्ने देखाउँछ। वनस्पति संरक्षण, जैविक विविधता र स्वच्छ वातावरण पनि यस व्यवसायका आधार हुन्।

किसानलाई सहयोग गर्ने पहल

मौरीपालनलाई व्यावसायिक रूपमा अघि बढाउन किसानलाई सीपसँगै उपयुक्त उपकरण र प्राविधिक सहयोग पनि चाहिन्छ। देवकोटाका अनुसार, ग्रामीण उद्यम तथा आर्थिक विकास आयोजना (Rural Enterprise and Economic Development Project–REED) अन्तर्गत आर्थिक करिडोर कार्यालय, बर्दिबास (महोत्तरी) को प्रायोजनमा मौरीपालक किसानलाई ५३२ वटा मौरीका घार उपलब्ध गराउने योजना अघि बढाइएको थियो। यस योजनाअन्तर्गत केही किसानलाई प्रतिकिसान १५ वटाका दरले घार उपलब्ध गराइएको भए पनि सबै किसानलाई घार हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया अझै पूरा भएको छैन।

यस्ता सहयोगले किसानको काम सहज बनाउन र उत्पादन क्षमता बढाउन मद्दत गर्न सक्छन्। तर दीर्घकालीन रूपमा व्यवसाय टिकाउन नियमित प्राविधिक परामर्श, गुणस्तर परीक्षण, बजारसँगको सम्बन्ध र चरन क्षेत्रको संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

दुई घारबाट सुरु भएको यात्राको सन्देश

देवकोटाको यात्राले सानो सुरुवातबाट पनि व्यवसाय विस्तार गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउँछ। तर यसले सफलता केवल मेहनतमा निर्भर हुँदैन भन्ने अर्को पक्ष पनि उजागर गर्छ। किसानले उत्पादन गरेपछि त्यसको उचित मूल्य पाउने बजार, मौरीका लागि पर्याप्त चरन र गुणस्तरमा आधारित प्रतिस्पर्धा आवश्यक हुन्छ।

नयाँ पुस्ताका लागि मौरीपालन कृषि उद्यमको एउटा सम्भावना हुन सक्छ। तर यसमा लाग्नुअघि मौरीको हेरचाह, रोग व्यवस्थापन, मौसमअनुसारको तयारी, उत्पादनको गुणस्तर र बिक्री बजारबारे पर्याप्त जानकारी लिनु जरुरी छ। तालिम र अनुभवी किसानको सल्लाहले सुरुवाती जोखिम घटाउन मद्दत गर्न सक्छ।

सागरनाथका हेमराज देवकोटाको यात्रा अझै जारी छ। दुई गोला मौरीबाट सुरु भएको उहाँको प्रयासले सम्भावना देखाएको छ। अब यस्ता किसानको मेहनतलाई दिगो बनाउन उत्पादनले बजार पाउने, मौरीले पर्याप्त चरन पाउने र स्वदेशी महले उपभोक्तामाझ विश्वासिलो पहिचान बनाउने वातावरण आवश्यक छ।