छठका चार दिन: नहाय–खाय, खरना र सूर्यलाई अर्घ्य दिने परम्परा

मिथिला र मधेशमा विशेष महत्त्व राख्ने छठ पर्व सूर्य उपासनासँग जोडिएको चारदिने सांस्कृतिक तथा धार्मिक परम्परा हो। नहाय–खायबाट सुरु हुने पर्व खरना हुँदै अस्ताउँदो सूर्यलाई साँझ र उदाउँदो सूर्यलाई बिहान अर्घ्य दिएपछि पूरा हुन्छ। यसको उत्सव तराई–मधेशका साथै काठमाडौँलगायतका ठाउँमा पनि मनाइन्छ।

यस वर्ष छठको चारदिने क्रम नोभेम्बर १३ शुक्रबारबाट सुरु भई नोभेम्बर १६ सोमबार बिहानको अर्घ्यसँगै टुंगिनेछ। मुख्य साँझको अर्घ्य नोभेम्बर १५ आइतबार हुनेछ।

पहिलो दिनलाई नहाय–खाय भनिन्छ। व्रतालुले स्नान गरी घर र भान्सा सफा गर्छन् र ताजा खाना तयार पार्छन्। मधेशका कतिपय परिवारमा लौकाको तरकारीसहितको सादा भोजन खाने चलन छ। यस दिनको मुख्य पक्ष सरसफाइ र शुद्धता मानिन्छ।

दोस्रो दिन खरना हुन्छ। यस दिन दिनभर उपवास बसेर साँझ पूजा गरेपछि दूध र गुडबाट बनाइएको खीर तथा रोटी वा पुरी चढाउने र प्रसाद ग्रहण गर्ने चलन छ। त्यसपछि मुख्य व्रत सुरु हुन्छ। व्रतको स्वरूप र अवधि परिवार तथा समुदायको परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ।

तेस्रो दिन साँझ नदी, पोखरी वा अन्य जलाशयका घाटमा भेला भएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। फलफूल, नरिवल, उखु, अदुवा र ठेकुवाजस्ता सामग्री परम्परागत डाला वा सुपमा सजाएर चढाइन्छ। परिवारका सदस्य र समुदायका मानिस पनि घाटमा सहभागी हुन्छन्।

चौथो दिन बिहानै पुनः घाटमा पुगेर उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। त्यसपछि व्रत समापन गरी प्रसाद परिवार र आफन्तबीच बाँड्ने परम्परा छ। सूर्य र छठी मैयाप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुका साथै परिवारको सुख, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्ने धार्मिक विश्वास यस पर्वसँग जोडिएको छ।

जनकपुरधाम, वीरगञ्ज र तराई–मधेशका विभिन्न बस्तीमा छठका घाट सजाइन्छन्। काठमाडौँमा पनि नदी किनार र पोखरीमा यसको पूजा हुने गरेको छ। पर्व सुरु हुनुअघि जलाशय र घाट सफा गर्ने, सजावट गर्ने तथा पूजा सामग्री जुटाउने काम गरिन्छ।

छठको सामूहिक स्वरूपमा सरसफाइको पनि महत्त्व छ। घाटमा जाँदा फोहोर नछाड्ने, प्लास्टिक वा बाँकी पूजा सामग्री पानीमा नफाल्ने र अन्य व्रतालुको पूजा स्थानको सम्मान गर्ने कुरामा सहभागीले ध्यान दिन सक्छन्।