# प्राङ्गारिक (अर्ग्यानिक) खेती के हो? फाइदा, विधि र आवश्यक सर्तहरू

- Link: https://merosath.com/%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%99%e0%a5%8d%e0%a4%97%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%85%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%95/
- Published: ७ महिना अगाडि
- Author: मेरो साथ

**काठमाडौं** l पछिल्लो समय स्वस्थ जीवनशैलीप्रति बढ्दो चासोसँगै नेपालमा प्राङ्गारिक(
अर्ग्यानिक) खेतीतर्फ किसानहरूको आकर्षण उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ। रासायनिक मल
तथा विषादीको प्रयोग नगरी गरिने यस खेती प्रणालीले माटो, वातावरण र मानव स्वास्थ्यलाई
सुरक्षित राख्ने भएकाले यसको महत्व झन् बढ्दै गएको हो।

### प्राङ्गारिक खेती भनेको के हो?

प्राङ्गारिक खेती भन्नाले रासायनिक मल, कीटनाशक, झारनाशक तथा अन्य कृत्रिम पदार्थ प्रयोग
नगरी गरिने खेती प्रणालीलाई बुझिन्छ। यसमा प्राकृतिक स्रोत र जैविक विधिको प्रयोग गरी
स्वस्थ र सुरक्षित खाद्यान्न उत्पादन गरिन्छ।

यस प्रणालीमा रासायनिक मल, विषादी, हर्मोन, एन्टिबायोटिक, आनुवंशिक रूपमा परिवर्तन 
गरिएका जीव (GMOs) तथा मानव मलजस्ता पदार्थहरूको प्रयोग निषेध गरिएको हुन्छ।

### किन आवश्यक छ प्राङ्गारिक खेती?

विज्ञहरूका अनुसार प्राङ्गारिक खेतीले:

 * माटोको उर्वराशक्ति बढाउँछ
 * वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्छ
 * मानव स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ
 * दीगो कृषि प्रणाली विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ

### कसरी सुरु गर्ने प्राङ्गारिक खेती?

प्राङ्गारिक खेती सुरु गर्नु दीर्घकालीन प्रक्रिया हो। सामान्यतया २ देखि ३ वर्षको 
अन्तरिम अवधिपछि मात्र पूर्ण प्राङ्गारिक प्रमाणपत्र प्राप्त हुन्छ।

मुख्य अभ्यासहरू:

 * माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थ (५% भन्दा बढी) कायम गर्ने
 * गोठे मल, हरियो मल र कम्पोष्टको प्रयोग बढाउने
 * गड्यौले मल (vermicompost) र जैविक मल प्रयोग गर्ने
 * गाईवस्तुको पिसाब (गहुँत) संरक्षण गरी प्रयोग गर्ने
 * कोसेबाली (दलहन) समावेश गरी घुम्ती बाली प्रणाली अपनाउने

### रोग–कीरा व्यवस्थापन कसरी गर्ने?

प्राङ्गारिक खेतीमा रासायनिक विषादी प्रयोग नगरी वैकल्पिक उपाय अपनाइन्छ:

 * निम, तुलसी, लेमनग्रासजस्ता वनस्पति प्रयोग गर्ने
 * फेरोमेन ट्र्याप तथा बत्ती पासो प्रयोग गर्ने
 * रोगी बोट तथा कीरालाई हातैले हटाउने
 * जैविक विषादी (जस्तै पाइरिथ्रिन्स, जीवातु) प्रयोग गर्ने

### प्रमाणीकरणका लागि आवश्यक सर्तहरू

प्राङ्गारिक खेतीलाई आधिकारिक मान्यता दिन प्रमाणीकरण आवश्यक हुन्छ। यसका लागि:

 * किसान समूह गठन गर्ने
 * आन्तरिक निरीक्षण प्रणाली लागू गर्ने
 * उत्पादन प्रक्रिया रेकर्ड राख्ने
 * कम्तीमा ३ वर्षसम्म रासायनिक मल तथा विषादी प्रयोग नगर्ने
 * खेतलाई प्रदूषणबाट जोगाउने

### अन्य महत्वपूर्ण उपायहरू

 * पानी व्यवस्थापनका लागि पोखरी निर्माण गर्ने
 * आफ्नै प्राङ्गारिक बीउ उत्पादन गर्ने
 * माटो संरक्षण र भू–क्षय नियन्त्रण गर्ने
 * नियमित रूपमा खेतबारी निरीक्षण गर्ने

### निष्कर्ष

प्राङ्गारिक खेती केवल उत्पादन विधि मात्र नभई स्वस्थ जीवनशैली र वातावरण संरक्षणको
महत्वपूर्ण आधार हो। बढ्दो बजार माग र उपभोक्ताको विश्वास जित्नका लागि प्राङ्गारिक
खेती र यसको प्रमाणीकरण आजको आवश्यकता बन्दै गएको छ।